Volta, Alessandro Novus ac simplicissimus electricorum tentaminum apparatus 1771 Novo-Comi la volta_elTenApp_989_la_1771.xml 989.xml

NOVUS AC SIMPLICISSIMUS

ELECTRICORUM TENTAMINUM

APPARATUS:

SEU

DE CORPORIBUS ETEROELECTRICIS QUAE FIUNT IDIOELECTRICA

EXPERIMENTA, ATQUE OBSEBVATIONES

ALEXANDRI DE VOLTA

PATRICII NOVO-COMENSIS.

Novo-Comi, MDCCLXXI.

FONTI.

STAMPATE.

In Typographia Caprana. Novo-Comi, MDCCLXXI. Ant. Coll. T. I, P. I, pg. 61.

MANOSCRITTE.

Cart.Volt.: F1; M1; L2; R2; E fot. 6.

OSSERVAZIONI.

TITOLO: da Typographia Caprana. DATA: da Typographia Caprana.

L 2: è un esemplare della Memoria stampata in « Typographia Caprana MDCCLXXI », con dedica a Lazzaro Spallanzani.

Ant. Coll.: è la medesima memoria senza la prefazione di dedica allo Spallanzani, alla quale però si accenna in nota posta a richiamo del titolo « Novus ac sim- plicissimus.... » colle seguenti parole: « Quest’operetta fu dedicata dall’autore al celebre Spallanzani, a cui pure inviò una piccola macchina elettrica con dischi ed isolatori di legno ben tostati ».

M 1: è una lettera in data 10 luglio 1771, colla quale lo Spallanzani rispondeva al V. ringraziandolo della macchina elettrica ricevuta.

R 2: è un manoscritto con cenni autobiografici del V., nel quale, a proposito della memoria in oggetto, il V. stesso dice che in essa « dimostra come tutti i corpi ab- « brustoliti, tranne i soli metalli, diventano non-conduttori, e ottimi elettrici « per sè: quando però non sieno tanto abbrustoliti, che passino ad essere car- « boni, nel qual caso son di nuovo conduttori e conduttori eccellenti: egli è il « primo in questa operetta, ch’abbia suggerito l’idea di una macchina elet- « trica, con un disco di cartone abbrustolito, colla quale confessa il Sig. Priestley « rispondendogli in una sua lettera d’aver ottenuto belle e buone scintille ».

F 1: è una lettera in data 14 marzo 1772, del Priestley al V. nella quale il Priestley conferma il funzionamento della macchina elettrica con dischi di cartone ab- bruciacchiato, della quale il V. parla nel § XL della dissertazione che qui si pubblica.

E fot. 6: è copia fotografica di una lettera del V. allo Spallanzani in data « Como 8 Di- cembre 1772 », il cui Mns. originale trovasi presso la Biblioteca Municipale di Reggio Emilia: si pubblica con riferimento ad una nota presentata da Ant. Coll. al § III.

Quod mihi jamdudum in votis erat tandem factum est, ut nova in re electrica tentamina editurus observantiam erga Te meam, studium, propen- sionem quam maximam patefacerem. Sane postquam perlecta altera mea dissertatione De vi attractiva ignis electrici, litteris ad me missis pro singulari tua humanitate tantopere gratulatus es, mihique auctor eras, ut principium meum novis abhibitis experimentis roborarem, non mihi amplius haerendum fuit quin ad nova ineunda tentamina me conferrem, nec porro diutius co- gitandum cui horum tentaminum fructum, hanc qualemcumque lucubra- tionem meam nuncuparem. Hoc nunc eo alacriori animo exequor, quo nova hic libellus profert, quae Tibi placitura confido. At quomodo de novis glo- riabor coram tanto Viro, cujus nomen tot praeclara reperta cum in Physicis, tum praecipue in Naturali Historia non apud nos tantum, sed apud exteros extollunt, atque immortalitati commendant? Vera ac genuina lapidum ex aqua resilientium caussa detecta: animacula seminum in aqua maceratorum, quorum originem per magnam Physicae injuriam viribus quibusdam pla- sticis iterum tradere magno & experimentorum apparatu, & animorum con- tentione tentatum fuerat, vindicata, suaeque dignitati restituta: tam admi- randae demum reproductiones in grandioribus animalibus, quae cum primum te monstrante innotuere, obstupuit universa Philosophia, nec obstupescere cessat: haec aliaque laborum tuorum fructus sunt primitivi. Jam quid ex- pectandum ex assiduis laboribus studiisque, ad quae animum impense ad- jungis? Quot miracula non promittit magnum illud opus De Reproductio- nibus Animalibus Prodromo jam ab anno 1768 praenuntiatum, tamque impa- tienter communibus sapientum votis expetitum? Sed ut ad mea redeam re- perta, haec, qualiacumque ea sint, atque inde deducta consectaria, Tibi, Vir doctissime, tuoque subjicio limatiori pensanda judicio. Machinam tri- plici disco ligneo, atque omnimoda supellectile similiter ex ligno instructam (vitris, resinis, sericis, quibus antea utebamur, valere jussis) comitem libelli ad Te mitto: non quo munusculo hoc favorem mihi & opellae meae captem; sed ut siquando novae a me invectae machinae aptitudinem, vim, modum tuo marte experiri, aliisque, qui rerum novitate oblectantur ostendere cupido incesserit, omnia Tibi praesto sint; nec Te instrumentorum parandorum labor ac mora usquam detineat. Igitur praeter machinam quadrum habes ligneum indusiis de more ad explosionem communitum. Binas soleas ligneas, quibus incedens homo rite sejunctus maneat. Quatuor denique breves ligneas bases quatuor scamni, aut lectuli pedibus similiter fulciendis, sejungendisque ac- comodatas. Ipsam vero machinam, ut vides, ita construi curavi, ut tam pul- villi fricantes, quos nomine machinae designamus, quam flocculi aurei ex adverso electricitatem combibentes, qui sub nomine catenae veniunt, ope ligneae columellae similiter manerent sejuncti; utque annexa longiori virga metallica tam his quam illis hae virgae spatio unius circiter pedis dissitae orixontaliter porrigerentur: quo artificio omnes machinae & catenae combi- nationes facillime assequi, atque omnium oculis subjicere datur. Quod si minus elegans totum hoc machinamentum exstitit, id. & artifici in his ope- ribus omnino novo ignosces, & mihi minus elegantiae, quam utilitati stu- denti. Vale, Scientiarum cultor eximie & decus: meque Tibi addictissimum & crede, & pari benevolenti prosequere.

CAP. I.

De ratione ligna aliaque corpora parandij ut fiant ab origine electrica.

I. Ligna probe sicca, tum fricta ex oleo evadere coercentia, Patre AMMER- SINO ostendente NOLLETUS animadverterat

In Lectionibus Physicae experiment. tom. VI. lect. XX. pag. 188. Italicae-edit.

.

II. Quae res valde commode cedit, cum ex iisdem lignis fulcra comparari possint aptissima sejungendis corporibus, in quae electricitas per communi- cationem est congerenda.

III. Porro ligna sic in oleo cocta electricitatem originariam praeseferre, seu signa edere, et ea quidem vivida, cum vel leviter fricantur, nemini, quod sciam, observatum

Con richiamo a questo punto Ant. Coll. presenta la seguente nota: « L'Autore mi ha avvisato con lettera che qui converrebbe fare una correzione, ed è: quando scrisse que- st’Opuscolo giudicò dalla citata lezione di NOLLET che AMMERSINO non avesse conosciuto che i legni fritti nell’olio divenissero ancora Idiolettrici eccitabilissimi. Alcuni anni dopo però venne in cognizione che il detto AMMERSINO avea sì bene conosciuta questa proprietà, che intitolò la sua Operetta De Electricitate ligni ». In merito al contenuto di questa nota esiste let- tera del V. allo Spallanzani, Cart. Volt. E fot. 6 in data 8 dicembre 1772, che si pubblica in questo numero a seguito della presente Memoria. [Nota della Commissione].

. Hoc tamen est, quod, experimentis nondum initis, uni meo principio nixus, conjectura assequutus fueram, quam postea pro- bavit eventus.

IV. Equidem mira est vis, qua hujusmodi ligna pollent, ut mihi certe, nedum sericis, resina, sulphure, ipso etiam vitro potiora habeantur. Statim enim ae fricantur, dummodo probe sicca extiterint, et crepitus exaudire, et penicillos ex admota cuspide erumpentes inspicere liceat.

V. Nec ligna tantum hac arte comparata eo perducuntur, ut et corpora rite sejungant, et perfricata electricitatis signa edant. Quamplurima reperi corpora, quae similiter in oleo excocta idem praestant.

VI. Quin, non inveni nisi corpora metallica, quae tali pacto fieri electrica ab origine perpetuo renuant.

VII. Igitur charta, corium, ossa, testae ostrearum, ovorum, lateres, vasa figuli, ipsi denique lapides, praesertim leves ac spongiosi, etsi non ita perfecte ut ligna, tamen omnia et sejungere queant, atque aliquali electricitate imbui cum perfricantur. Imo vero ossa signa valde sensibilia mihi promunt, ut credam ipsi ligno non concederent, si validam frictionem sustinere possent quin attererentur, utpote vi coctionis friabilia effecta.

VIII. Nec in oleo tantum, sed in pice, gummi, cera, sulphure, caeterisque resinosis possunt ligna, aliaque corpora concoqui, ut fiant ab origine electrica.

IX. Oleo tamen felicius utor, maxime cum ligna paullo crassiora mihi sunt comparanda: quod ea intimius pervadat oleum, quam aliud densius bi- tumen.

X. Quamnam vero electricitatem praeseferunt ligna, caeteraque corpora ita excocta, vitream, seu excessivam; an resinosam, seu defectivam? Equidem facile est conjicere quod resinosam; nec conjectura fallit: ea enim corporibus fere omnibus quibus fricantur, non secus ac resinae, ignem suum impertiuntur, ut manui, corio, panno, sericis, pilis, chartae nudae: aliquando tamen alienum accipiunt, uti dum charta inaurata, vel lamella ex orichalco fricantur: quod faciunt et resinae.

XI. Quod vero non ita facile fuisset conjicere, haec corpora electrici- tatem defectivam tenacius affectare mihi ferme sunt visa, quam aliquae re- sinae; non raro enim mea ligna ipsis lamellis metallicis dant, a quibus accipit cera signatoria. At hic infinitae propemodum varietates sese offerunt, quas satius erit ad alium locum rejicere.

XII. Illud unum notabo, quod longe debiliori virtute emicant sive ligna, sive resinae, cum charta inaurata, vel alia lamella metallica perfricantur, ut fiant electrica excessu. An vero quod renuant alienum ignem induere, cum eorum ingenium sit proprio exspoliari?

XIII. Caeterum compertum habui, et inter reliqua corpora, quae simi- liter electricitatem defectus inducunt in ligno, quod fricant, eam nempe elec- tricitatem quam idem lignum affectat, alia vividiorem, debiliorem alia vim excitare. Pannum ex. gr. praestat corio, chartae nudae, fortasse etiam manui: item pannum album panno nigro, rubeo etc. Tandem praestantissimi sunt pili felis, leporis, etc.

XIV. Jam cum mea haec ligna tum coercentia, tum electrica ab origine evaserint, quidni rite aptata electrica fiant ad explosionem, more vitrorum, ac resinarum?

Equidem in mea dissertatione De vi attractiva ignis electrici

Pag. 35, et seq.

illud co- nabar ostendere: corpus quodcumque, dummodo sit ita coercens, ut electri- citas, quae uni ejus faciei immittitur ad appositam faciem non praeterfluat, corpus hoc, inquam, ob ipsam vim attractivam particularum nec quid supra, nec infra saturitatem ferentium, ratione qua ignis adventitius uni ejus faciei applicatur, nativum ignem suum ex alia dimittere conari; et vice versa, quo nativus ignis ex una facie hauritur, eo sibi alienum ad oppositam faciem alli- cere. Quod cum, ut in vitro primum deprehensum fuerat, inde sollertia BEC- CARIAE ad resinas extendebat, nunc demum in ligno, corio, charta, caete- risque, statim ac coercentia evaserunt, aeque locum habere experimentis com- probarim, principio meo, unde universam hanc coercentium indolem dedu- cebam, non parum roboris adfert.

XV. Igitur tabulas ex ligno, charta crassiore, corio confeci lamellis me- tallicis rite indutas, quae quadrum Franklinianum aemulantur. Quin, expe- rimentum Pekinense, et socia electricitatis vindicis phaenomena facili admodum ratione obtinentur.

XVI. Monebo tamen nonnisi mediocrem explosionem ex novis hisce quadris esse expectandam. Ratio autem, cur validissima frustra desideratur, haec est: quod licet ignis electricus in aliqua tantum quantitate congestus, ut in catena evenit, crassiora ligna, quae fulcri ope funguntur altius non per- meet; tamen ubi super facie assiculi modicae crassitiei praeter modum den- satur, per hane vel insensibiliter, vel uno ac repenti ictu sibi viam molitur, et trajicit.

XVII. Equidem hujus subitanei trajectus saepe me certiorem facit ore- pitus inopinatus furtivae veluti ac spontaneae explosionis, quae per mediam assiculi crassitiem existit, dum electricitatem in una facie usque et usque ur- gere pergo. Quod si quadro ex charta utar; tunc crebrissimi hi ictus spon- tanei emicantes: ac per hoc longe debilius quatior dum digitis explosionem cieo.

XVIII. Porro nil tale in vitro metuendum, cujus vel exiguam crassitiem nullatenus trajicere potest ignis electricus, licet ingentem copiam in una su- perficie cumulare pergamus. Caeterum eo modico tempore, quo lamina lignea maximam, quae illi competit, vim explodendi acquirit, nihilo majorem sibi vitrum comparare didici.

XIX. Nec mihi objiciatur, cur non utar tabula lignea satis crassa, quae hunc ignis transitum probe impediat. Nonne enim apud omnes receptum, vitrum, seu corpus illud quod ad explosionem paratur, eo minus esse aptum quo majore donatur crassitie? Equidem juxta meum attractionis principium ratio hujus discriminis ultro se prodit

Dissert, de vi attract. ignis elect. pag. 37.

.

XX. Hactenus de lignis aliisque corporibus oleo excoctis. Nunc quae ligna solo igne assata mihi obtulerunt, proferam; et quidem omnia uno verbo proferam, si dixero: ligna simpliciter ustulata eadem prorsus praestare ac illa, quae fricta fuerunt ex oleo.

XXI. Immo vero vividiorem ex affrictu electricitatem mihi ferme obtu- lerunt nova haec ligna, quae prunis ardentibus imposita, sive (quod commodius) in furno, nullo alio adminiculo torrueram.

XXII. Et sane cum primum educta e furno refrixerint (calor enim, si paullo sit intensior, electricitati tum excitandae, tum retinendae maxime in- fensus deprehenditur) qualibet vel levi frictione, percussione, scissione ipsius- met ligni, quin et simplici attrectatione, illico electricitatis signa, motus levium corpusculorum, crepitus, emanationes, ut videantur (liceat mihi hac uti significatione) electrica peste infecta. Cum vero aptiori corpore, panno scilicet, seu pilis felis rite perfricantur, et odor acer, et crepitus favillarum crebrissimi, et universe lucis semitae, tum admota cuspide ad plures pollices penicilli: qui quidem penicilli eo spectabiliores se produnt, quo ab igne non jam ad cuspidem confluente, ut in vitro accidit, verum ab igne palam ex ipsa cuspide in lignum transmeante existunt.

XXIII. Quid plura? Tanta est vis, qua hujusmodi ligna donantur, ut ipse saepius ligneo bacillo utar hac arte comparato, quo in catenam satis amplam, sive in hominem rite sejunctum electricitatem immittam. Porro vix tertio vel quarto bacillus aspere supra pannum aut pilos raptatus ad catenam devenit, lambens flocculum, quem ex charta inaurata eidem catenae apte accommodavi, cum jam scintillas ex hac ciere possum satis sensibiles. Quin et saepius obtinere potui, ut phialam Batavicam electricam facerem ad ex- plosionem.

XXIV. Haec cum ita prospere evenirent, non poteram non eo adduci, ut machinam disco ligneo sic probe assato instructam, loco vitri, mihi com- pararem. Nec verear dicere hanc effectuum promptitudine, quin et persaepe magnitudine longe aliis praestare, quae ex vitro hucusque conflari consue- verunt. Quid quod? Machinulam construi curavi, quam in pera gestare possem: atque haec tam parvula machina non tam parvos edit effectus.

XXV. En igitur novum, quem prima fronte libelli proferebam, apparatum ad electrica tentamina, omnium certe simplicissimum; cum, nullis amplius nec vitro, nec resina, nec sericis opem ferentibus, omnia jamnum ex ligno, tum fulora (II.), tum discus (XXIV.), tum quadrum (XV.) commode suppetant.

XXVI. Equidem non dissimulabo hos tam magnos effectus ligna, etsi probe subusta, nonnisi tempestate siccissima edere, vel coelo etiam minus fa- vente, dummodo nuper e furno educta: cum nimirum nullo madent humore.

XXVII. Caeterum nulla erit dies tam electricitati infensa, qua haec ligna panno primum, vel spongia detersa, tum paullo diutius perfricata, signa satis sensibilia promere renuant. Sin vero validiora desideras, hisce lignis soli, seu blando igni ad modicum tempus expositis integra vis redibit.

XXVIII. Illud hic non praetermittam quod, licet ligna nudo igne ustu- lata principio validiores effectus ederent, ac porro edant tempestate siccis- sima, ac quae in oleo frixeram (XXI.); coelo tamen pluvio haec illis mihi potiora habeantur, praecipue vi coercendi. Cujus rei non aliam puto afferri posse rationem, nisi quod ligna multo oleo imbuta humorem respuant, quem ligna tantummodo assata attrahunt.

XXIX. Hoc si ita est: quidni ligna primum in furno probe ustulentur, ut quammaximam assequantur virtutem, tum iterum in oleo frigantur? Porro hanc optimam esse rationem et ipse prospiciebam, et mea tentamina com- probarunt.

XXX. Expedit etiam loco coctionis in oleo, hoc tantum ligna jam assata linire, sicque iterum in furno torrere.

XXXI. At nec inutile erit aqueis vaporibus arcendis haec ligna jam probe parata pannis oleo linitis involuta servare: quo fiet, ut vel humentibus diebus, si ea, (primum probe detersa) libeat ad tentamen vocare, absque ignis vel solis calore res prospere succedat.

XXXII. Quod si quidquid diligentiae impensum fuerit, ligna post diu- turnum aliquod tempus vim ferme omnem amisisse reperiantur, hancque blando calori exposita recipere renuant; tum opus erit illa iterum assare; non quidem ita vehementer ac diuturne, ut prima vice, sed ad modicum tempus, quo nempe satis sit, ut omnis avolet humor, quem longa aetate contraxere

Contingit etiam ut paucis aestivis diebus in deterius abeant ligna, quae per hiemem ad plures menses integra virtute servantur.

.

XXXIII. Jam cum aliqua praenotarim, quae non parum conferunt ut ligna electricis viribus exerendis aptiora evadant, illud non omittam, delectum lignorum non esse spernendum. Etsi enim omnia omnino ligna probe subusta vim satis magnam acquirant; at plura insigniorem sibi comparant: ut resi- nosa: tum quae solidiora sunt.

XXXIV. Quod autem rem propius spectat, optimam nempe rationem haec ligna assandi: cavendum, et omnino cavendum ne ita pene comburantur, ut in carbones desinant. Carbones enim cum sejungendis corporibus, tum electricitati ope affrictus promendae constanter impares inveni.

XXXV. Immo vero iidem carbones non solum non sunt ex genere coer- centium, sed longe facilius deferunt quam ligna nondum assata; facilius quam lignum ipsum viride: quod plane demonstrant scintillae alacriores, quae emicant admoto frustulo carbonis catenae electricae, seu digito admoto ipsi carboni, qui sit pars catenae, alacriores, inquam, quam quae cientur, cum li- gnum etiam viride tali pacto tentatur.

XXXVI. Igitur ligna e furno educenda non jam ex igne depasta, seu pene combusta; sed ustulata tantum: cum eo nimirum deducta sunt, quo in- genti fumi copia emissa adustionem redolent, ae subnigrum colorem con- traxerunt.

XXXVII. Jam cum viderimus ligna absque olei adminiculo fieri posse electrica ab origine, idem ne extendendum ad reliqua omnia corpora, quae fricta ex oleo exitum habuere (VII.): nimirum ut et ipsa nudo igne subusta idem praestent? Ita sane:

XXXVIII. Si modo lapides excipias, qui vel diuturne in furno decocti parum admodum coercent, et fricati vix quidquam electricitatis produnt.

XXXIX. Ossa igitur, corium, charta, caeteraque, quae apte in furno ustulavi optimum habuere successum; et quidem crediderim non valde a ligno superarentur, ni pluribus essent obnoxia incommodis.

XL. His nihilo obstantibus discum ex charta crassiore ita probe ustulata machinae aptabam, quo electricitatem non ita modicam obtinere dabatur

Esiste in Cart. Volt. F 1, una lettera del Priestley al V. in data 14 marzo 1772, nella quale il Priestley così si esprime in proposito: « L’idée de votre machine, faite de carton, me « frappa. C’est pourquoi je la fis construire, et fus bien surpris d’en voir les effets, quoiqu’ils « soient beaucoup au dessous de ceux de nos globes de verre. Neanmoins je peux bien sup- « poser, que si on la construisse en un meillieure maniere, sa force seroit plus grande; sur « tout si on y introduiroit plusieurs plaques de carton, ou de bois (qu’il seroit assez aisé « de faire) quand un frottoir suffiroit pour deux plaques ». [Nota della Comm.].

.

XLI. Porro inter caetera incommoda, quibus charta subjicitur illud ma- xime molestum, quod facillime humorem combibat; quo fit ut nihil ferme suae virtutis exerat, ni prius sole, vel blando igne probe exsiccetur.

XLII. Quin nec blandus calor saepe satis erit; haec enim charta vix post aliquot dies signa dabit: oportebit igitur hanc iterum aliquanto ustulare, ut de lignis notavimus (XXXII.).

CAP. II.

De caussa quae eficit ut corpora sint coercentia.

XLIII. Postquam seriem experimentorum exposui aperientium qua po- tissimum ratione corpora suapte natura igni electrico pervia, proinde electri- citati excitandae nullatenus apta, novam hanc indolem praestanter asse- quantur, seu fiant tum coercentia, tum electrica ab origine; nunc in caussam ipsam tam mirandae immutationis inquirendum, ac primo unde vis coercendi corporibus manet perscrutabimur: hoc enim unum si detegatur, jam ad re- liqua explananda non parum lucis affulgebit. Equidem huc maxime spectabant experimenta a me instituta, ut intelligerem quid caussae esset cur quaedam corpora ignem electricum respuant.

XLIV. Namque, fateor, nunquam in animum inducere potui ignem elec- tricum ideo sulphur, resinas, serica non permeare, quod haec corpora ob eorum texturam reapse sint impervia, scilicet quod arctiores seu intricatiores meatus habentia, solidis partibus obsistant.

XLV. Qui enim credidissem ignem electricum filum ferreum ad centum et ultra pedes distentum libere pervadentem, quin usquam pororum an- fractus impedimento sint, hoc impedimentum, et quidem quammaximum, invenire in poris serici funiculi duos pollices longi, imo in poris lamellae piceae tres tantum lineas crassae? Ut enim non repugnabo vitrum meatuum an- gustia metallis longe praestare; at resinas, serica, laxiori esse corpore fa- teantur oportet.

XLVI. Addam ne et hoc? Ligna arentia, chartam, non ita libere permeat ignis electricus ac permeat metalla: etenim ex catena non omnis effluit elec- tricitas, licet medio bacillo ligneo, vel segmento ex charta catena cum solo communicet. Sunt igitur haec corpora aliquomodo coercentia, dum metalla perfecte deferunt: at si haec cum illis conferantur, quaenam, oro, laxiore do- nantur textura?

XLVII. Haec igitur satis fuerunt ut vim coercendi non in poros corporum quodammodo obseptos rejicerem, sed viribus quibusdam mutuis adscribendam autumarem.

Porro hujusmodi vires, quas etiam (nescio an ut invidiam faciant vo- cabulo) immechanicas vocant, maximam in phaenomenis electricis sibi partem vindicare, ostendere conabar in memorata dissertatione De vi attractiva ignis electrici: in hoc enim totus eram, ut praeter pressionem, elasticitatem, aequi- librium ignis electrici, quid aliud admittendum evincerem.

Quod si tunc genus hoc virium, nempe attractionem ignis electrici ad- struere contendebam tum aliorum naturalium effectuum analogia fretus, tum praecipue eo quod simplicissimam jam proderet distractorum phaenomenorum caussam, quam ex notis mechanicae legibus frustra conaremur eruere; nunc sane et repulsionis vim non probabilibus tantum argumentis ex analogia pe- titis ac phaenomenorum consensione, sed directe probare atque oculis subjicere confido; ita ut cum et ipsi virium mutuarum obtrectatores vim hanc repul- sionis jam agnoscere cogantur, nec illam attractionis repudiare merito pos- sint: siquidem ex eodem genere sunt virium mutuarum.

XLVIII. Dico igitur nullum corpus ex genere coercentium (si vitrum for- tasse excipias, de quo aliqua infra) ita poros habere obstructos, ut per hoc igni elettrico via praecludatur. Quid ergo caussae erit cur haec permeare impediatur, nisi vis quaedam insita repulsionis?

XLIX. Sitne vero haec vis insita particulis omnibus corporum coer- centium, vel aliquibus tantum: seu, quod idem est, vis haec repellens nonnisi certae cuidam materiei competat hisce in corporibus degenti, dubitari poterat.

L. Dubitari, inquam, poterat relate ad corpora coercentia eterogenea, non utique relate ad omogenea, ut aerem purum concipimus, turn etiam vitrum.

LI. Sed dubitationem omnem sustulerunt experimenta a me instituta: ca enim oleosae tantum substantiae in corporibus eterogeneis degenti id muneris esse tribuendum jam plane demonstrant.

LII. Etenim quid aliud requiritur ad hoc ut lignum, charta, corium, ossa, lapides etc. quae ab igne elettrico permeantur, jam hunc ignem respuant, nisi ut in oleo excoquantur (I. V. VI. VII.)?

LIII. At nec est necesse ut oleum extrinsecus adjiciatur corporibus illis, quae jam idonea portione naturaliter donantur: haec enim corpora tantum- modo ustulata recte coercentia evadunt (XX.).

LIV. Et quidem ligna resinosa omnium praestantissima inveniuntur (XXXIII.).

LV. Lapides vero, qui hac oleosa substantia ferme destituuntur, nudo igne assati pene nihil produnt (XXXVIII.).

LVI. Turn autem prodent, cum oleo excoquantur (VII.).

LVII. Et hic liceat mihi iterum urgere. Ligna, ossa, corium, charta etc. antequam adurerentur igni elettrico pervia extabant; nunc vero in furno assata jam non permeantur. Atqui nulla extranea materies advenit qua pori obstruerentur: quin, leviori ac laxiori corpore effecta deprehenduntur. Jam igitur desperent, si qui adhuc in hoc animum intendunt, ex modulo pororum, aut ex sola partium textura rationem reddere cur quaedam corpora sint igni elettrico impervia.

LVIII. At si tota vis expultrix rejicienda in oleosam substantiam, cur ergo cum haec usque praesens sit in memoratis corporibus, nempe lignis, os- sibus, charta etc. tamen haec ignem electricum non coercent ni probe ustu- lentur? Praeterea, cur lignum vel diuturne in oleo demersum, ac magnopere imbutum vi hac coercendi non pollet, ni et ipsum suburatur, aut violenter frigatur?

LIX. Equidem oleosa materies, quae in his corporibus degit, vim suam expultricem erga ignem electricum exerit; verum cum haec eadem corpora non parum aquei humoris in sinu suo condant, quem quidem humorem magna vi attractrice praeditum satis prodit genius ipse ignis elettrici humorem prae reliquis (metalla excipio) affectandi; inde fit, ut contrariis viribus se mutuo elidentibus, transitus ignis elettrici minus impediatur.

LX. Minus, inquam, impediatur: nam nec ita libere permeat, ut aliqua ex parte non coerceatur (XLVI.).

LXI. Et quidem eo magis coercetur, quo haec corpora plus humoris amiserint.

LXII. Jam vero humorem hunc aqueum e corporibus plenius educito, adeo ut materies oleosa jam sola, ut ita dicam, dominatum habeat: sicque cor- pora habebis vere ac perfecte coercentia.

LXIII. Hoc autem est quod perficitur haec, corpora probe suburendo: aqueum enim humorem avolare, ac plane hauriri testatur fumus; cujus equidem quo ingentior hausta fuerit copia, eo potiora evadent corpora (XXXVI).

LXIV. Eadem est ratio corporum, quae in oleo friguntur: nempe et ope hujus coctionis efficitur, ut plurimum aquei humoris avolet. Ac reapse si diuturne frigantur haec corpora, assata jam ac plane subusta invenientur.

LXV. Crediderim tamen omnem omnino humorem non ita facile hau- riri hac arte; quod quaedam aqueae particulae olei tegumento veluti pressae se se extricare nequeant. Hinc ratio cur ligna fricta ex oleo non tam magna virtute praestant, ac illa quae nudo igne ustulantur (XXI.), seu quae primum ustulata, postmodum in oleo excoquuntur (XXIX.).

LXVI. Jam illud facile intelligitur, cur summopere cavendum ne ligna aliaque corpora ita prope comburantur, ut in carbones desinant: proinde ustu- landa tantum sint (XXXIV. XXXVI.). Oportet enim ut aqueus tantum humor exhauriatur oleosa substantia integra manente; quae si et ipsa avo- laverit, seu pabulo ignis cesserit, ut reapse in carbonibus evenit, jam nihil erit quod igni electrico vim repulsivam objiciat, adeoque hi carbones liber- rime permeabuntur (XXXV.).

LXVII. Haec omnia si expendantur, atque invicem conferantur, quis dubitet ad hoc principium statuendum conspirare: vim repulsivam oleosae substantiae in corporibus eterogeneis degentis eam esse quae efficit, ut haec eadem corpora ignem electricum plus vel minus coerceant: quantum scilicet patitur vis contraria attractiva alicujus alterius substantiae, ut est aqua? Ut autem hoc magis oculis subjiciatur, lubet hic in unum veluti punctum redi- gere quid lignum prodat in quolibet statu consideraturn.

LXVIII. 1. Igitur lignum viride extat facile pervium: et hoc quia copia aquei humoris, quo imbuitur, vi sua attractrice vim repellentem oleosae sub- stantiae prorsus extinguit. 2. Quo ex hoc humore amittit, eo minus alacriter pervaditur igne electrico: imminuta enim vi attractrice aquei humoris actio virium repulsivarum oleosae substantiae incipit aliquatenus emergere. 3. Jam aestivis solibus probe siccum aliquomodo coercens evasit: quod vis repulsiva hinc magis se efferat. 4. Assatum vero atque subustum plane impervium se praebet: humore enim plenius exhausto sola oleosa materies vim suam exerit. 5. Denique et hac consumpta, cum lignum jam in carbones abiit, iterum om- nino pervium efficitur: namque vis omnis repulsiva concidit.

LXIX. Consideravimus aquam in corporibus eterogeneis, quae sua vi attractrice vim expultricem oleosae substantiae eludit. Porro et metalla vi magna attrahendi praedita esse, et quidem majore quam aqua innuimus (LIX.): qua de re dubitare non sinit ardor maximus, quo ignis electricus ad metalla inhiat. Quid ergo accidet, si metallo permisceatur quantitas materiae oleosae? Sane haud difficile erit conjicere analogum evenire debere iis quae in ligno aliisque corporibus notavimus, habita tantummodo ratione differentiae virium: nec me huic conjecturae nixum, principio que meo magnopere fidentem eventus fefellit.

Verum quo pacto oleosa haec substantia corpori metallico intime com- miscebitur? Frustra enim ferreum, sive aeneum frustulum in oleo, pice etc. vel ad plures dies frigas: non enim quidquam ex hoc oleo particulis metallicis adglutinatur. Nil ergo mirum si metalla tali pacto excocta nullatenus coer- centia evadunt (VI.).

LXX. Oportuit igitur ut alio me converterem. Tenuia ramenta metallica sumebam, quibus aequali portione picis ope fusionis commixtis, corpus con- flavi, si non absolute coercens, at nec ita pervium igni electrico: ex hoc enim catenae adnexo non jam alacres scintillae emicabant, ut ex puris metallis, sed longe languidiores, neo sine quodam stridore, qui est nota ignis aegre erumpentis.

LXXI. Plura alia tentamina inii metallo in subtilissimum pulverem com- minuto, ac modo dupla, modo tripla, modo quadrupla colophoniae massa commixto: utque in reliquis eo difficilius permeabatur igne electrico corpus, quo majore picis parto coaluerat; postremum hoc, in quo pars picea metallicam quadruplo excedebat, jam satis coercens inveni.

LXXII. Quod si metalla, eo quod insigni vi attractiva pollent, debent multa pice commisceri, ut ea sit in corpore quod ex hac mixtione emorgit oleosae substantiae vis repulsiva, quae valeat ignem electricum coercere; non eadem porro est ratio aliorum corporum, quorum vis attractiva non multum est attendenda, vel certe nullatenus comparanda cum metallis, aut cum aqua. Hinc est quod pulvis ex marmore; cineres, carbones

Carbones inter haec corpora ii sunt, qui majoren picis dosim requirunt.

similiter in pulverem contusi aliaque id generis, si aequa tantum picis portione commixta coalescant, jam erunt coercentia. Quid? Iterum ne in medium proferenda ligna, ossa, co- rium, charta etc. in quibus vel exigua olei portio particulis corpus consti- tuentibus intime permixta (modo aqueae particulae desint) efficit, ut probe coerceant?

LXXIII. Jam ergo ex hac analysi constat corpus vel deferens vel coercens se prodere, prout nempe vel vis attractiva particularum sive metallicarum, sive aquearum, sive etiam quarumcumque idem corpus constituentium ipsa prae- valet, vel contra praevalet vis repulsiva oleosae substantiae iisdem corporis particulis alligatae.

LXXIV. At si ita est, objici potest, nullum corpus inveniri debere tam probe coercens, quam ipsum oleum, quod nullam habeat extraneam materiam admixtam, quae vi attractrice vim illius expultricem elidat. Atqui longe melius coercent ligna subusta, quae ex multis extraneis particulis constant, parvo oleo admixto?

LXXV. Equidem oleum quammaximam exerere erga ignem electricum vim repulsionis ratum habeo. At nec inde illico consequitur firmius obstaculum ipsi igni objicere, quam reliqua coercentia: illius enim fluiditas maxime est attendenda, quae facit, ut particulis ejusdem olei motui cuilibet se praeben- tibus, aliquali ignis electrici effusioni via aperiatur.

LXXVI. Re enim vera si brachium catenae electricae proxime respiciat superficiem olei, quamdam particularum hujus disjectionem, quosdam veluti vorticulos ipso demum oculis cernimus: qui quidem motus, ut mihi attente consideranti se se offerunt, a lege motuum electricorum non abludunt: effi- ciuntur enim ex eo quod particulae olei, quibus a catena vi urgente electri- citas aliqua immediate est immissa, jam et ipsam catenam et se se mutuo fugiunt, tum ad latera alias particulas petunt nullatenus electricas, quae hoc ipso properant ad catenam electricam, ac in locum primarum succedunt.

LXXVII. En igitur quomodo ignis electricus aliqua ex parte diffun- datur in oleo. En ratio cur nullatenus queat stratum olei ad explosionem pa- rari. Quî enim in oppositis faciebus contrariae electricitates consistant per- petuo hoc particularum olei fluxu intestino? Porro huic fluiditas desit, eritque probe coercens, et ad explosionem paratissimum. Etenim resinae quid aliud sunt nisi oleum quoddam crassius; aut quid aliud oleum nisi resina modico calore fluens?

LXXVIII. Illud hîc notabo, quod si fluiditas olei ineptum reddit hoc ipsum explosioni edendae, quae ex contrariis oppositarum facierum electri- citatibus existit; videtur nec hanc veram explosionem locum habere posse in stratis aeris, ut contendunt nonnulli, qui stratum aeris considerant non secus ac laminam vitream debiliorem. Fluxum enim particularum in aere aeque ac in oleo, imo facilius obtinere non praesumamus?

LXXIX. Sane quid aliud sibi vult lenis illa aura e corpore electrico spirans, ac cutem blanda titillatione afficiens, quam aurae electricae nomine designamus, nisi fluxum hunc particularum aeris se mutuo fugientium, quippe eadem imbuuntur electricitate, tum ad corpora non electrica properantium, juxta legem motuum electricorum?

Phaenomenum hoc aurae electricae nullibi probe expensum, ut meretur, inveni. Ego quidem jam olim ex lege motuum electricorum illud repetere non dubitavi. Nolleto enim contendenti hanc auram verum esse effluxum ignis e corpore electrico, atque hoc ipsum obtrudenti, ut evinceret e corporibus, quae apud nos sunt electrica defectu, ignem effluere, non secus ac a corporibus electricis excessu, siquidem ut in his, in illis aura persentitur, hoc, inquam, Cl. Viro objicienti respondebam: nulla tenus esse ipsum ignem qui cutem impactu suo titillat; verum aerem legi motuum electricorum obtemperantem hoc praestare: quod sane innuit sensus ipse, quem in cute percipimus ventuli nempe lenis frigidiusculi admota manu cuspidi catenae fortiter electricae, vel admoto ori tubo nuper perfricato cu- jusdam titillationis illi non absimilis, quam persentimus cum levis aranea ori impingit. Quod si aura verus esset ignis electrici effluxus, an censemus leni illo ac ferme cunctanti motu procederet, ac cutem veluti lamberet fluidum istud actuosum, ac ultra captum tenuissimum, cujus ingenium est, et vis corpora, ut est manus, deferentia quam celerrime permeare?

.

LXXX. Jam de ipso aere aliquid dicendum, ac de vitro, quae cum sint corpora coercentia non tamen affectionem hanc vi repulsivae oleosae substantiae acceptam referunt, siquidem omogenea sunt, aut certe nulla hujus oleosae substantiae parte coalescere dicentur, qua corpora eterogenea donantur; nempe resinae, serica, pili; tum ligna, corium, ossa etc. quae ustulavi: de quibus cor- poribus eterogeneis intelligi velle, cum vim omnem coercendi ex sola oleosa substantia repetebam, et ab initio monitum feci (L.) et inde saepius memoravi.

LXXXI. Necessarium igitur est ut vim hanc repulsivam particulis omnibus fluidum aereum constituentibus insitam dicamus; itemque particulis omnibus vitri.

LXXXII. Quod ad aerem spectat, nemini non perspectum eo magis ignem electricum respuere, quo densior est aer; tum quo purior, ac defae- catior: scilicet hîc vis repulsiva minus a vi contraria extranearum particula- rum oppugnatur; illic plus intenditur particulis numero pluribus ipsiusmet aeris conspirantibus.

LXXXIII. Eedem e caussa in vitro densitas cum sit maxime, idcirco omnium vi coercendi praestantissimum extare par est (XVIII.): ut consen- taneum est solidiora ligna laxioribus praecellere (XXXIII.).

CAP. III.

Quomodo corpora coercentia electricitatem induant.

LXXXIV. Plurima congessimus, quae vim vere repulsivam erga ignem electricum in corporibus coercentibus praedicant. At quomodo vis haec pa- titur, ut haec eadem corpora et uberi ignis nativi copia donentur, et adhuc ingenti portione ignis adventitii onerari possint? Siquidem vel ope communi- cationis super facie laminae vitreae, piceae, ligneae etc. ignem tum congerere possumus, tum ex iisdem haurire, prout nempe respiciunt corpus excessu electricum, vel electricum defectu adeo ut quam validam explosionem edere pares sint; vel ope affrictus alieno igne vitreum tubulum induimus; resinas vero, ligna, serica nunc similiter alieno induimus, nunc nativo spoliamus. Ex quo nescio an quis nimium properanter concludat vim hanc repulsivam, quam toto cap. II adstruere conabar, esse prorsus commentitiam.

LXXXV. Quasi vero cum vim repulsivam in medium afferebam, vim quamlibet attractivam excluderem; aut sit aliquis in his rebus ita extraneus, qui ignoret indolem virium mutuarum in eo praecipue sitam, quod ita e mi- nimis pendent distantiis, ut saepe ex attractivis in repulsivas e repulsivis in attractivas transeant. Hujusmodi exempla pene infinita cum ex notissimis naturalibus phaenomenis, tum praecipue ex Chemia deprompta, insuper gra- vissimorum hominum testimonia recensere possem; at nec vacat, nec est necesse.

LXXXVI. Hoc si ita est, quidni dicere possim particulas corporum coer- centium, puta vitri, aeris, oleosae substantiae, quas vim repellentem exerere erga ignem electricum tot experimenta evincunt, in distantiis minoribus nul- latenus repellere; imo contraria vi esse praeditas, qua copiam ignis satis ma- gnam arcte complectuntur?

LXXXVII. Porro nativum hunc ignem, quem veluti in sinu suo haec corpora condunt, haurire poterit sive affrictus, seu corpus quodlibet appli- citum defectu electricum: hoc viribus suis alliciendo, estorquendoque ignem e complexu particularum corporis coercentis; ille mutata partium positione efficiendo, ut vis attractiva particularum ejusdem corporis coercentis remissior evadat

Consulatur Dissert. de vi attract. ignis elect. pag. 31 et seq.

.

LXXXVIII. Quod autem haec corpora coercentia et ignem alienum induant tum ope communicationis, tum ope affrictus, minus negotii facessere debet. Quid enim mirum, si corpus electricum excessu superata vi repellente corporis coercentis, super hujus facie copiam ignis redundantis congerat? Quid absonum, si affrictus eam aliquando inducat partium positionem, quae vi attractivae particularum corporis coercentis magis faveat, unde hoc ipsum alieno igne ex affrictu onustum se prodat?

Ibid.

.

LXXXIX. Quod attinet ad affectionem corporum coercentium, qua fit, ut quantum alieni ignis in una facie congeritur, tantundem nativi ex opposita facie discedere nitatur; et vice versa quantum ex una nativi hauritur tantundem alieni ad se alliciat altera: id ex sola vi attractiva particularum corporis coer- centis repetebam in saepius memorata Dissertatione De vi attractiva ignis electrici

A pag. 35 ad pag. 37.

: uti etiam phaenomena omnia athmosphaerae electricae, atque elec- tricitatis vindicis ex eodem principio mihi prospere fluebant, scilicet: quo ignis redundans corpori cuilibet applicatur, licet in hoc vere non ineat, eo vim attractivam particularum ejusdem corporis remissiorem evadere igni nativo re- tinendo; et vice versa: quo defectus eidem corpori applicatur, eo vim attractivam ejusciem intendi

Pag. 38 et seq. et pag. 45 ad pag. 50. 51.

. Haec, inquam, tunc temporis explicabam nulla habita ratione vis repulsivae corporum coercentium, cujus argumenta prae manibus non erant; nunc vero cum horum et plurima, et eloquentissima in promptu sint, possem mutata partium vice vim hanc repulsivam in locum attractivae sufficere: atque omnia hujus generis phaenomena aeque feliciter mihi novam hanc viam ineunti cederent. Porro illud semper constaret, cui maxime in- sistebam: vires mutuas hanc in phaenomenis electricis sibi partem vindicare.

XC. Verum, ut quod sentio ingenue fatear, huic explicationi, quae peti posset e vi repulsiva, nonnulla alia phaenomena reclamant. Si enim ponamus ex. gr. laminam vitream, cujus uni faciei excessus applicatur idcirco nativum ignem ex opposita facie dimittere, quod ille ignis redundans vim repulsivam particularum vitri vere intendat; consectarium est vim hanc repulsivam vitri erga ignem electricum ad sensibilem distantiam extendi; siquidem etsi in aliqua distantia applicetur hic excessus, adhuc ignem nativum vitri cogit abire. Atqui et vitrum, et quodlibet corpus coercens neutiquam fugit corpus elec- tricum excessu, quod proxime respicit; sed illud petit, ac mutuo adhaerent.

XCI. Quod si haec faciunt ut minus probem explicationem petitam e vi repulsiva; non desunt quae et illam e vi attractiva desumptam adversari vi- deantur. Quomodo enim vis haec attractiva ad sensibilem distantiam pertinget, si in distantia adhuc ultra captum esigua jam in repulsivam abiit (Cap. II.), ut ex vi coercendi colligimus?

XCII. Ex his autem facile me expedio, omnibusque satisfacio conside- rando particulas corporum coercentium in minimissima distantia vi attractrice praeditas, quae porro in aliquanto majori distantia, adhuc tamen exilissima, in repellentem abit, mox vero iterum in attractivam desinit, quae ad sensibilem distantiam pertingit. Primus hujus vis modus (non enim vires diversae mihi habentur, sed diversi ejusdem vis modi, seu status) rationem prodit cur ea corpora copia ignis nativi satis magna donentur, ut innuimus (LXXXVI.). Secundus cur eadem coerceant, quod toto Cap. II. ostendi. Tertius cur accessus, atque adhaesiones obtineant inter haec corpora coercentia ac corpus quodvis electricum (XC.). Quibus positis omnia jam firmo stant fundamento, quae de laminis coercentibus ac de electricitate vindice olim disserebam.

XCIII. Jam quid intersit inter particulas corporum vere coercentium, et particulas deferentium liquido eruitur. Hae enim aeque ac illae vim attrac- tivam praeseferunt; sed in illis spatium datur certis limitibus conscriptum, quo vis haec in repulsivam degenerat; in his eadem vis attractiva nullo in contrariam transitu perseverat.

XCIV. Hucusque consideravi corpora coercentia omogenea, sive substantias vere ac per se coercentes, ut sunt aer, vitrum atque oleosa substantia: quod si de corporibus coercentibus eterogeneis agatur, ut sunt ligna, ossa, charta, quae partim ex substantia vere coercenti, partim ex deferenti constant, facile intel- ligitur eadem plus fundi, ut ita dicam, habere quo ignem et in sinu suo ex- cipiant, et foras effundant. Hinc ratio mihi desumitur cur corpora eterogenea vividiorem electricitatem ex affrictu ferme contrahant quam resinae, aut vitra (IV.); licet haec vi coercendi praestent (XVI. XVII. XVIII.).

XCV. Sed redeamus ad electricitatem, quae oritur ex affrictu. Illud enim mihi in hoc capite maxime propositurn, ut inquiram quid affrictus pariat in lignis, aliisque corporibus a me paratis. Observavimus affrictum naturalem partium positionem turbare, novamque inducere, quae vel vim attractivam earundem particularum corporis coercentis remissiorem reddit, unde ignem nativum dimittunt; vel contra intendit, unde alienum ad se alliciunt (LXXXVII. LXXXVIII.).

XCVI. Equidem quaenam partium positio viribus attractivis adjumento sit, quaenam, detrimentum afferat, introspicere negatum: facile tamen intel- ligitur pro diversa corporum superficie, quibus idem corpus coercens fricatur, diverse affici debere, ita ut nunc intendantur vires, nunc remittantur

Dissert. de vi attract. pag. 31. 32.

. Hinc porro tot, tamque variae vicissitudines, quas passim occurrere in lignis aliisque corporibus, super quae tentamina instituebam, (XI.) innui. Has pro- fecto singulas vicissitudines definite notare operae pretium foret; verum e tam minimis persaepe adjunctis pendent, ut aliquid stati determinare non semper praesto sit. Quare generaliora quaedam, quae meis experimentis fere unice circa ligna et chartam mage comperta habeo, proferre, satis in prae- senti duxero.

XCVII. Igitur ligna nudo igne assata electricitatem resinosam praese- ferunt, aeque ac ligna, quae in oleo excocta fuerunt (X.); et quidem, non secus ac illa (XI.), electricitatem hanc magis affectare videntur, quam quaedam resinae.

XCVIII. Nam cum ceram signatoriam a quavis bractea metallica con- stanter accipere observaverim; at mea ligna nonnunquam dare omnibus omnino bracteis metallicis; saepe pluribus dare, nec nisi a certis quibusdam accipere, compertum habeo.

XCIX. Veruntamen inter haec ligna non raro mveniuntur quae ab omni- bus omnino bracteis metallicis accipiunt: quin et quandoque a serico, aut panno nigro, rubeo, viridi, a charta nigra etc.

C. Quod autem admirationem maximam facit: non solum hae diffe- rentiae in diversis lignis obtinent, sed in eodem persaepe ligno; adeo ut ille idem bacillus, qui hodie dat bracteae stamneae, chartae inauratae, ori- chalco, cras accipiet ab eadem charta, bractea, orichalco, iterum daturus tertia die etc.

CI. Dixi ceram signatoriam a quacumque lamella metallica accipere: quod de omnibus resinis minime intelligendum volo. Sulphur enim, et colo- phoniam certis quibusdam bracteis, ut stamneis, aut plumbeis dare, contra ac generaliter nimis sancitum fuerat, indubiis experimentis mihi constat.

CII. Ex his tria constituo. 1. Non omnia corpora, quae electricitatem defectivam affectant, compelli posse ope affrictus laminarum metallicarum, ut electricitatem excessivam induant. Extant enim ligna, quae constanter nativo igne orbantur, nec nisi defectu electrica se produnt (XCVIII.).

CIII. 2. Et inter corpora resinosa, quae aliquando vim patiuntur, atque excessum induere non renuunt, multum intercedere differentiae: quippe alia ab omnibus metallis coguntur ignem accipere, ut cera signatoria (XCVIII.); alia ab aliquibus tantum accipiunt, aliquibus dant; ut sulphur, et colophonia (CI.).

CIV. 3. Quod consequens est, in metallis diversam aptitudinem inveniri ignem suum impertiendi corporibus resinosis; majorem ex. gr. inesse orichalco, quam plumbo, aut stamno (XCVIII. CI.).

CV. Quod ad 1. spectat: quaenam ligna inquiro, ac quibus in casibus cuilibet metallo dent: invenioque hoc praestare lignum probius subustum, nuper e furno eductum, quod adhuc modice calet.

CVI. At hoc calore sensim evanescente incipit jam idem lignum accipere a bractea stamnea viscoso quodam tegumento (nobis vernice) obducta, ut aurum colore mentiatur; eidem vero bracteae in facie nuda, aliisque bracteis metallicis nudis pergit dare.

CVII. Mox a laminis elasticis ex metallo flavo, aut rufo ut aurum, aes, orichalcum, tum a charta inaurata accipit: dat laminis elasticis sed albis; chartae argenteae; bracteis stamneis, aut plumbeis.

CVIII. Inde accipit a laminis quoque albis, dummodo elasticis, a charta argentea, a tela item argentea: bracteis vero plumbeis, stamneis adhuc dat.

CIX. Tandem et ab his accipit.

CX. Ex quo 2., et 3. pariter illustrantur. 2. eo quod jam differentiae inter corpora resinosa minus obscure emergant. 3. quod quaedam series cor- porum metallicorum, seu partitio per gradus (scalam vocabo) se prodat, qua quaeque aptiora se praebent igni in resinis ope affrictus congerendo.

CXI. Verum quidem est ligna tali pacto successive tentata in eo aliquid discriminis ostendere, quod alia post multas etiam horas, quin et post plures dies nonnisi ad aliquot gradus descendant, videlicet non accipiant nisi a bractea aqua gummata

Aquam gummatam vocum egestate usurpo pro eo quod nobis est vernice.

obducta, aut etiam ab aurichalco, et charta inau- rata; pergant vero dare bracteis plumbeis, stamneis: dum contra alia vix calorem amiserunt, cum jam ab omnibus bracteis metallicis accipiunt, imo nonnulla et a serico nigro, panno etc. At quid inde conficitur? Scilicet non omnia ligna omnes scalae metallorum gradus descendendo percurrere; non vero ullatenus invertere.

CXII. Non dissimulabo tamen postqam in sua quaque sede assignanda corporibus metallicis processeram, certam quamdam aberrationem deprehen- disse: quam priusquam aperio, non inutile erit diligentius perscrutari cur aliqua metalla aptiora sint igni suo suppeditando.

CXIII. Porro plura ad id conferre allatis experimentis docemur. Sunt nempe: aqua gummata; color ipse metalli; elasticitas.

Aqua gummata: etenim a bractea stamnea hac linita accipit lignum, quod cuivis bracteae nudae dat (CVI.).

Color: namque sunt ligna, quae accipiunt a lamina aurea, aenea, ex ori- chalco, dant vero argenteae, aut cuivis albae laminae; similiter accipiunt a charta inaurata, quae dant chartae argenteae (CVII.).

Elasticitas: constat enim ligna, quae a laminis elasticis albis accipiunt, adhuc dare laminis plumbeis, aut stamneis (CVIII.): idem sulphur et colo- phonia accipiunt ab elasticis, dant non elasticis (CI.) etc.

CXIV. Quod ad elasticitatem spectat mirum non videbitur affectionem hanc plurimum conferre ut metalla ignem suum resinis impertiantur. Concipi enim potest partium elasticarum motum plane diversum motu partium non elasticarum efficacius agere, ut ignis e corpore extrudatur. Alioqui jam com- pertum habemus calorem, qui elasticitati est maxime affinis, corpora dispo- nere igni suo ope affrictus dimittendo.

CXV. Illud vero non intelligitur, quomodo color metalli conferat. Porro diversitatem non repetemus a diversa luminis reflexione; namque in tenebris omnia similiter eveniunt.

Equidem hoc ipsum in tibialibus sericis albis et nigris animadversum fuerat: nimirum colorem, pro ut est in luce, nihil conferre. Statim vero et illud compertum: neque pendere contrarietatem electricitatum e colore prout est in corpore; sed unice e certa quadam mixtura, qua tibialia imbuuntur, ac fucantur: quae mixtura alba ne sit, an nigra, perinde est.

CXVI. At in metallis nil tale usuvenit. Quare dispositio in corpore ipso est invenienda, in ipso colore, non, inquam, prout est in luce (CXV.); sed prout est in metallo: videlicet in superficie hujus his vel illis radiis reflectendis accommodata.

CXVII. Jam de aqua illa gummata quid adnotandum? Observavimus bracteas metallicas illa linitas, omnium primas ignem suum impertiisse ligno quod fricabant (CVI.). Hic ulterius observabo hanc aquam gummatam non solum metalla, sed alia quoque corpora aptiora reddere igni impertiendo. Compertum enim habui a ligno, aut alio corpore ita linito accipere sericum nigrum, quod ligno nudo (non ustulato), corporibusque fere omnibus dat: similiter ab hoc ligno linito accipere aliud lignum ustulatum, quod nedum ligno nudo, sed quibusdam metallis adhuc dat.

CXVIII. Hinc facile concipitur cur charta inaurata igni impertiendo paratior sit, quam aliae lamellae metallicae similes, ejusdemque coloris; item charta argentea (CVII. CVIII.). Siquidem bracteolas, quibus charta induitur, non omnino nudas, sed aliqua gummata aqua, licet levissime, linitas extare credibile est. Etsi enim bracteolis jam chartae applicatis nihil artifices con- sulto superducant; ea tamen ipsa aqua gummata, qua folia primum nuda per- funduntur, ut bracteolae adglutinentur, quidni has bracteolas, dum appri- muntur supergressa exteriorem quamdam tunicam compingat?

CXIX. Hoc vel ex eo suadetur, quod charta aurea, sive argentea usu frequenti attrita, non amplius aptitudine ignis impertiendi praestat aliis la- minis metallicis nudis, ut antea praestabat. Imo non raro vix aliquid nitoris amisit, cum jam praestantia concidit. Porro quid hic detrimenti passa est charta, siquidem hanc bracteola metallica nullatenus denudatam cernimus? Scilicet illi tunica gummosa abrasa, ita ut bracteola jam nuda appareat.

CXX. Haec optime deducerentur ex maxima aquae gummatae aptitudine ignis impertiendi, si haec et ubique, et semper constaret; verum exceptio magni nimis momenti moram facit, ne

In Typ. Capr. trovasi in questo punto « et »: ma il senso consiglia ad adottare la le- zione di Ant. Coll. « ne » essendo evidente il significato: « ma una eccezione di grande impor- tanza ci trattiene dal poter definire la cosa con sicurezza ». [Nota della Comm.].

rem tuto definire liceat. Etenim com- pertum habui bracteam stamneam aqua gummata fucatam aliquando dete- riorem se prodere aliis bracteis metallicis nudis, albis quoque, nec elasticis. Hoc in sulphure primum, et colophonia fere semper obvenit: nempe haec renuunt accipere ab hac bractea fucata, quae non renuunt accipere ab aliis laminis nudis.

CXXI. Quin, inter ipsa ligna non pauca inveni, quae ad infimum scalae gradum devenerant, nec tamen accipiebant a bractea stamnea gummata.

CXXII. Veruntamen et hanc ipsam exceptionem aliquid constantis pro- dere visum est mihi: nimirum bracteas aqua gummata fucatas praestare bracteis metallicis nudis, tunc cum corpus resinosum quod fricatur valde pollens est, sive cum a nullis, aut ferme nullis laminis metallicis accipit (CVI.); has vero bracteas gummatas omnium deteriores esse, cum corpus resinosum ad inferiores scalae gradus descendit, sive accipit ab omnibus, aut fere omnibus laminis nudis.

CXXIII. Atque haec est illa aberratio quam (CXII.) prospiciebam, quaeque scalam metallorum a me descriptam invertit: siquidem bracteas aqua gum- mata linitas primum obtinere locum statuebam (CVI.); hic vero ad ultimum detrusas cernimus. Quod spectat ad colorem, atque elasticitatem bractearum, inversio nulla mihi adhuc usque se obtulit: semper enim corpus resinosum prius a laminis ex metallo flavo, rufo etc. accipere, quam a laminis metallicis albis; itemque prius ab elasticis, quam a non elasticis deprehendi, ut statutum est (CVII. CVIII.).

CXXIV. Investigata aptitudine laminarum metallicarum ignis sui im- pertiendi, restat ut accuratius investigemus repugnantiam in ipsis corporibus resinosis, praecipue lignis (de quibus agere propositum mihi est) accipiendi a metallis; et quomodo ab hac repugnantia gradatim recedant. Repugnantiam, autem dico vim illam, qua perstant in electricitate defectiva sibi comparanda, licet laminis metallicis perfricentur.

CXXV. Vidimus lignum nuper e furno eductum, adhuc modice calens omnino repugnare (CV.); tractu vero temporis ab hac repugnantia sensim re- mittere, eôque deduci, ut jam ab omnibus laminis metallicis accipiat (CVI. CVII. CVIII. CIX.).

CXXVI. Porro in ligno nuper e furno educto tria mihi veniunt conside- randa: maxima virtus electricitatis originariae; siccitas maxima; calor. Quaero igitur num omnia conferant; num unum, aut alterum per se: et si primum; quanta quodlibet parte.

CXXVII. Calor certe conferre debet ut lignum subustum renuat acci- pere. Calorem enim igni potius effundendo corpora disponere novimus. At nec soli calori omnis repugnantia, nec vero multum ex hac illi tribuendum. Etenim lignum probe subustum, cujus tamen vis aliquanto concidit, hanc non integre recuperat, etsi illud soli expositum incalescere curemus: quippe non renuit accipere a pluribus bracteis metallicis, quibus porro pergit dare lignum e furno eductum, quod ferme refrixerit.

CXXVIII. Maxima virtus magis conferre videtur. Reapse ligna, quae validiores effectus edunt, ea ut plurimum sunt, quae magis renuunt accipere a laminis metallicis. Quod et facile concipitur, si illud solum attendatur, haeo ligna affectare electricitatem defectivam (X. XI.): quid enim magis con- sentaneum, quam eo expressius affectare, quo major inest vis?

CXXIX. Dixi ut plurimum ligna insigniori virtute pollentia magis re- pugnare, non semper: quandoquidem et debiliora inveniuntur, quae magis repugnant, quam praestantiora. Quod satis evincit hanc repugnantiam et ab aliis pendere adjunctis.

CXXX. Siccitas igitur maxime est attendenda: quod sequentibus expe- rimentis didici. Ligneum bacillum probe in furno subustum, adhuc modice calens, virtute praestantissimum, quod propterea a qualibet bractea metallica renuit accipere, halitu oris, vel manuum levissime humecto: illico accipit ab aliquibus metallis, licet et adhuc praestans virtute sit, et adhuc modice caleat. Pergo sensibilius humectare; et ad inferiores scalae gradus quam citissime de- scendit, ita ut ab omnibus, aut fere omnibus bracteis metallicis accipere non renuat.

CXXXI. Scio equidem censeri posse ligna quae paullatim humescunt ideo minus repugnare, quod in ipsis virtus electricitatis originariae pari passu infirmetur; unde hinc potius ratio discriminis sit petenda, quam a madore, prout est mador. Qua de re etsi certo certius nihil pronuntiare possim, hoc tamen asserere non vereor, aliter mihi visum esse: nimirum et ipsum madorem, praeter virium electricarum infirmitatem, minuere repugnantiam in ligno ac- cipiendi a metallis.

CXXXII. Post haec nemo sane mirabitur, si illi ostendam eundem li- gneum bacillum eadem bractea metallica fricatum, altera sui parte seu extremo electricitatem excessivam induere, altera defectivam: illic taeniam nigram at- trahere, quam hic respuit, fugere albam quam hic attrahit etc. Sufficit enim ut alterum bacilli extremum vel sit minus probe subustum, vel halitu oris aut manuum aliquanto madeat, ad hoc ut non renuat accipere a bracteis metallicis inferioris ordinis, quibus pergit dare alterum bacilli extremum plane siccum, aut probius subustum.

CXXXIII. Porro et mirari desinemus eundem bacillum ligneum diversam indolem diversis temporibus praeseferre, ita ut det hodie bracteis, a quibus heri accepit etc. (C.). Quid enim mirum si certis diebus virtus in ligno potis- simum infirmetur, aut, quod est maxime attendendum, plus humoris con- trahat?

CXXXIV. Haec sunt quae ligna lamellis metallicis perfricata mihi obtu- lerunt. Varietates, in quas incidi, non tacui. Iisdem experimentis super charta institutis eadem ferme obtinuerunt: hoc unum inest discriminis, quod charta minorem prodit repugnantiam accipiendi a metallis. Equidem non audeam omnia rata constitutaque habere, quae meis experimentis deducebam; nam et tot adjunctorum varietas, et aliorum in hac re errata cautiorem me faciunt. Experimenta vero quae inii, licet plura, si ea per se spectentur, dici possint, pauca admodum sunt, si quantum in hac re expostulatur attendamus. Ossa, corium, caeteraque corpora ustulata, essent eidem examini, imo diligentiori subjicienda. Accedit quod nonnisi colorem, elasticitatem, tum quoddam aquae gummatae tegumentum paucis meis experimentis ductus consideravi in me- tallis; in lignis vero virtutis praestantiam, calorem, siccitatem. Quid si autem et diversa superficierum asperitas in illis, densitas diversa; in his vero aspe- ritas, densitas, elasticitas, aliaeque, quae nec animum subeunt, affectiones non parum in hoc sibi vindicent?

CXXXV. Atque hic lucubratiunculae huic meae finem facienti liceat appendicis loco animadversionem subnectere, quae ad res cum altioris, tum foecundioris indaginis iter parat. Si novis hisce experimentis Electricitas Artificialis plurimum debet, et quod historia corporum idioelectricorum insi- gniter aucta est, et quad ratio hujus in corporibus affectionis propius investi- gata, ac pene educta; num ex iisdem nihil prorsus Electricitatis Naturalis seu athmosphaericae bono profluere posse censebimus? Mihi certe lucem quam- dam affulgere videtur, ut quod in abscondito positum erat, jam se prodat apertum. Quaerebatur unde nubibus electricitas manaret: e tellure inquiebant: recte; at si praeter vitra, resinas, serica, quae ope affrictus electricitatem satis validam originarie movere possunt, reliqua corpora vix aut ne vix quidem hac virtute donari vestra hucusque experimenta praedicant, unde, instabo, tam immanis in athmosphaera electricitas? Num haec vitra, serica, resinae passim et ubique telluris praesto sunt, ac fricantur? At huic quaestioni satis- facere in promptu est, postquam compertum omnia omnino corpora, metallis tantum ac lapidibus exceptis, probe assata, maxima electricitatis originariae virtute pollere. Sane non desunt ligna, aliaque corpora, quae quotidie, et ubique locorum comburuntur. Quad si haec corpora rite ustulata qualibet vel levi frictione, percussione, scissione illico electricas vires exerere obser- vavimus (XXII.); nonne plane credibile est particulas, quae vi ignis, vel ali- quomodo abraduntur ab his corporibus, dum per varios gradus combustionis transeunt, quaeque fumose ascendunt, similiter electricam vim induere? Nec obstat quod ea debilis sit, nec facile signis exploranda, dummodo esse aliquam concedatur: immanis enim particularum avolantium copia in subsidium venit. Porro vim hanc qualemcumque sive diu tenaciterque servent hae particulae, etiamdum ad superiora athmosphaerae loca evectae in nubes coeunt, sive in aere quem tranant sensim deponant, aeque semper nubium atque athmo- sphaerae electricitas obtinebit. Quod de corporibus vere ex igne combustis dixi, intellectum volo, habita ratione inaequalitatis virium, de iis etiam, quae aestu solis torrentur. Re enim vera inveni ligna, corium, ossa etc. aestivis so- libus diu exposita apta evasisse, quae frictione electricas aliquas vires sibi compararent. Sed quae hic profero conjectationum vim non excedunt; nondum enim experimenta, quae rem conficiant, suppetunt. Latus sane campus hujus- modi experimentorum aperitur uberem fructum promittens. Quantum ex hoc mihi jam alacriter ingredienti percipere dabitur, nescio. Optandum ut me- lioris notae Physici ad hoc tentaminum genus animum adjungant, majora certe praestituri.

E fot. 6.

Amico Caris.mo e Stim.o

Como li 8. dicembre 177...

L’anno della data che appare in E fot. 6 (che è la lettera del V. a Lazzaro Spallan- zani alla quale si accenna in nota al § III della Memoria che precede in questo Numero), non è scritto con chiarezza, e potrebbe lasciare indecisi nella scelta tra il 1772 (attribuito ad E fot. 6 nelle note di frontispizio), ed il 1771.

In Cart. Volt. F 1 (lettera del Priestley al V. in data 14 marzo 1772) leggesi:

« Il a arrivé a plusieurs hommes ingenieux aussi bien q’a vous Monsieur, de perdre « beaucoup de bon temps, et de bon travail sur les decouvertes des autres. C'est le dessein « de mon ouvrage de prevenir cette chose facheuse pour l’avenir ».

Dal contesto di questo brano, posto in relazione alle prime righe di E fot. 6, risulterebbe convenire a quest’ultimo piuttosto la data « 8 Dicembre 1771 », anzichè quella del « 8 Dicembre 1772 ». [Nota della Comm.]

Fin dal principio dell’autunno essendomi capitata tralle mani l’istoria dell’elettricità di Mr. PRIESTLEY, ebbi in mente di scriverle alcuna cosa re- lativa all’ultima mia dissertazione; ma ho poi creduto poter differire, per suo comodo e mio, fino a che Ella si fosse restituita alla sua cattedra di Pa- via. Il motivo di scriverle si è, che per la lettura di questa storia, quanto fedele e giudiziosa, altrettanto istruttiva, obbligato mi vedo a rinunciare, se non in tutto, a buona parte delle mie pretese scoperte; giacchè per quanto spetta all’elettricità originaria del legno fritto in olio, o semplicemente ab- brustolito, egli fu il P.re AMMERSINO, che fece il primo tale scoperta, e pub- blicolla anche già molt’anni sono. Io però non credo dovermi molto ado- perare per liberarmi appresso il Pubblico d’ogni sospicione di plagiato. Quanto a Lei mi lusingo non solo di non esser di tal delitto sospettato, ma di tro- vare anzi un difensore della mia buona fede: essendo sicuro ch’Ella vorrà ben credermi quanto asserisco, che nulla cioè mi era noto delle sperienze fatte sul legno, se non quello appunto che rapporta il NOLLET, nel luogo da me citato delle sue Lezioni, riguardo l’impermeabilità del legno fritto, autor facendone il sullodato P.re AMMERSINO. Il non aver veduta l’opera di que- st’ultimo stampata, credo, in Lucerna in dubbio mi lascia se pervenuto egli sia a far co’ quadri di legno l’esperimento della commozione, come a me è riuscito. Quello che so si è, che lo storico esatto punto non ne parla. Nem- meno trovo fatta menzione veruna, che altri corpi abbrustoliti, come il cuojo, gli ossi, il cartone ec., non altrimenti che il legno, diventino elettrici per origine, ed atti similmente a dar la commozione; onde mi resta ancor luogo a credere, che qualche parte della scoperta mi sia stata riservata; quella cioè di estendere la trasformazione di conduttori non-elettrici in non-condut- tori elettrici ad ogni genere di corpi, salvo i metalli.

Quando parlo dell’elettricità originaria di questi corpi abbrustoliti, come di scoperta, già mi spiegai che parlo di un’elettricità assai viva e contras- segnata, punto o poco inferiore a quella del vetro e del zolfo, se non anzi superiore. Giacchè ben m’avvedo, che mi si potrebbe obbjettare, che fin dal tempo, in cui l’elettricità potea riguardarsi come nella sua infanzia, si era diggià trovato, che le sostanze animali, come peli, ossa, piume, e un gran novero d’altri corpi davano segni di elettricità, e fino il lino, la carta, il le- gno non ricusavano di darne de’ deboli, mediante il riscaldarli ad un fuoco ben vivo immediatamente prima di strofinarli. Ma chi non vede quanta di- stanza passi tra 'l dare con gran stento de’ segni appena discernibili, nè senza l’ajuto di un previo calore, e il darne de’ vivacissimi col solo strofinamento, come or fanno i legni e gl’altri corpi da me preparati; tra il contrarre per poco qualche piccol grado di elettricità originaria, mentendo, dirò così, una virtù passeggiera; e il posseder questa qualità in modo durevole dopo una certa preparazione, e farsela propria?

Nel mio terzo capo, ove ho notato tante varietà riguardo la diversa at- titudine ch’hanno i metalli di determinare i corpi resinosi a ricevere, contro, può dirsi, il lor genio, credei esser il primo, che osservasse tali varietà; stan- techè il P.re BECCARIA, da cui solo ho tratto i lumi su tal materia, avea avan- zato senza riserva, che le laminette metalliche danno ai corpi resinosi. Anche su questo punto riconobbi nel leggere la sopranominata storia dell’elettri- cità, che prima di me erasi già osservato dal Sig.r CANTON e da altri, che non sempre i metalli danno, dipendendo il dare o ricevere da alcune, talor minutissime, circostanze; e che erasi pur anche pervenuto a determinare alcune di queste circostanze, ch’hanno maggior influenza. Osservato si era, che il calore dispone al dare piucchè al ricevere; ed il sullodato Sig. CANTON con una serie di bellissime sperienze provato avea, che la ruvidezza della superficie assai più segnatamente v’influisce, di modo che da questa per gran parte dipende il dare. Senza punto farmi vanto di aver lasciato gl’altri addietro nelle ricerche, che sullo stesso oggetto ho intrapprese, essendo al- l’oscuro di tutto ciò ch’essi avean fatto, pretendo aver io trovato, indipen- dentemente dal calore e dall’asprezza delle superficie, altre circostanze non sospettate finora, le quali rendono più o men atti i corpi metallici a dare ai corpi resinosi. Ciò che apporto nel detto terzo capo pruova, che l’elasti- cità, il colore delle fogliette metalliche, e in modo particolare una certa into- nacatura di vernice, le abilita a dare. Quanto alla scabrezza della superficie, di cui fassi tanto caso, neppur questa m’era sfuggita, come può vedersi nel- l’altra mia dissertazione al P.re BECCARIA pag. 18, ove accenno, che il mede- simo nastro di seta, strofinato col medesimo pezzo di metallo o di legno, or riceveva, or dava, secondochè la superficie strofinante del legno e del me- tallo era aspra, o liscia. Che se di cotesta ruvidezza non ho tenuto gran conto in quest’ultimo scritto, contentadomi di accennare l’influenza, che potrebbe avere, senza determinarla, egli è perchè appunto non mi era riuscito di de- terminarla così precisamente e sicuramente, come le mie poche sperienze mi hanno dato di poter fare riguardo l’elasticità, colore ec. circostanze, le quali mi parvero più segnatamente influire, e più costantemente.

In questi ultimi mesi ho avuto la soddisfazione di mostrare la mia mac- chinetta a diverse persone intelligenti, che avean mostrato poca fede a quanto io andava decantando della forza sorprendente di cotesta macchina. Essi certamente non si aspettavano di veder comparire il fiocco luminoso su di una punta presentata al disco di legno a più di otto pollici di distanza. Ma io ho fatto lor crescere lo stupore eccitando pennacchi non men lunghi con un disco di cartone: e sì che l’un disco e l’altro erano stati abbrustoliti non di fresco, ma più di un mese prima. Per conservarli non ho trovato mezzo mi- gliore, quanto il tenerli appesi alle pareti interne, del cammino, tuttora che non me ne servo. L’estrema facilità di preparare dischi di cartone abbrusto- lendoli (ove non sia di comodo il forno) su d’uno scaldapiè, o in altra qua- lunque guisa, unita a quella di conservarli quanto si voglia in buon stato, rende ormai all’ultima desiderabile semplicità, ed a quasi niuna spesa la co- struzione di un’ottima macchina elettrica. La mia che mi truovo avere agisce come ho detto senza ajuto di ruota dentata o d’altro. Alcune av- vertenze si intorno al disco, che alli strofinatori, le ho trovate di un insigne giovamento per render i segni più pronti e vivaci. Riguardo al disco in vece di renderne liscia la porzione che soffre lo strofinamento, come soleva fare in addietro, cerco anzi di renderla alquanto scabra. Al bisogno, come in tempi umidi, vi spargo un po’ di creta. Quanto a’ strofinatori, che son di pelle di lepre o gatto, procuro che i peli freghino non a ritroso. Talora anche li ungo leggermente di sevo, trovato avendo che non mai riescon sì bene, quanto dopo un lungo uso, allorchè si son resi ben lisci e uniti, e han preso un certo lucido. Desidererei pure di mostrare questa mia macchina si a Lei, che al Sig. Dottor MOSCATI. Chi sa che non mi riesca di faro un passo a Pa- via prima di Quaresima? Sono sinceramente

Suo Dev.mo Ser.e e Amico

ALESSANDRO VOLTA.