3634QVÆST. PROOEMIAL.
breuiſsimè eſt ex Ariſtotele.
2.
Metaphy.
c.
1.
& libr.
3.
de Anim.
c.
10.
alijſq́ ;
11Placet pro
xima ſent.
Aduerten
da aſsignã-
tur. in locis. ſcientias effe practicas, vel ſpeculatiuas ex fine, in quem ordinan-
tur; eamq́ ue effe practicam, cuius finis eſt praxis, ſeu operatio; nam πράξις,
Græcè dicitur à verbo πράττω id eſt ago, ſeu operor, quare idem eſt praxis
atq́ ue operatio latè ſumpta, nimirum vt comprehendit immanentem, &
tranſeuntem. Eam verò ſcientiam effe ſpeculatiuam, cuius finis eſt veri-
22D. Thom. tatis contemplatio. Eòdem redit doctrina D. Thom. 1. p. q. 14. a. 6. & Peri-
pateticorum communis, cum docent ſcientiam practicam, & ſpeculatiuã
diſtingui ex parte obiecti formalis, ſeu ex modo tendendi in obiectũ; quia
ſpeculatiua, inquiunt, conſiderat obiectum abſque vllo reſpectu ad ope-
rationem: practica verò illud reſpicit, quatenus ſub operationem cadere
poteſt, dictatq́ ; modum, quo artificiosè conficiatur. Eodèm inquam redit
hæc doctrina, atq́ ue illa Ariſt. quia contemplatio, quæ eſt finis ſciẽtię ſpe-
culatiuæ, non eſt alterius quàm ſui obiecti; operatio item, que finis dicitur
ſcientiæ practicæ, non eſt alia, quàm ea ſub qua obiectum ab eàdem ſciẽ-
tia conſideratur, & per quam conficitur; quare ſemper hæc coniuncta sũt,
ſcientiam habere pro fine operationem, & conſiderare obiectum, vt in o-
perationem venire poteſt: vel habere pro fine contemplationem, & ten-
dere in obiectum abſque vllo reſpectu ad actionem.
11Placet pro
xima ſent.
Aduerten
da aſsignã-
tur. in locis. ſcientias effe practicas, vel ſpeculatiuas ex fine, in quem ordinan-
tur; eamq́ ue effe practicam, cuius finis eſt praxis, ſeu operatio; nam πράξις,
Græcè dicitur à verbo πράττω id eſt ago, ſeu operor, quare idem eſt praxis
atq́ ue operatio latè ſumpta, nimirum vt comprehendit immanentem, &
tranſeuntem. Eam verò ſcientiam effe ſpeculatiuam, cuius finis eſt veri-
22D. Thom. tatis contemplatio. Eòdem redit doctrina D. Thom. 1. p. q. 14. a. 6. & Peri-
pateticorum communis, cum docent ſcientiam practicam, & ſpeculatiuã
diſtingui ex parte obiecti formalis, ſeu ex modo tendendi in obiectũ; quia
ſpeculatiua, inquiunt, conſiderat obiectum abſque vllo reſpectu ad ope-
rationem: practica verò illud reſpicit, quatenus ſub operationem cadere
poteſt, dictatq́ ; modum, quo artificiosè conficiatur. Eodèm inquam redit
hæc doctrina, atq́ ue illa Ariſt. quia contemplatio, quæ eſt finis ſciẽtię ſpe-
culatiuæ, non eſt alterius quàm ſui obiecti; operatio item, que finis dicitur
ſcientiæ practicæ, non eſt alia, quàm ea ſub qua obiectum ab eàdem ſciẽ-
tia conſideratur, & per quam conficitur; quare ſemper hæc coniuncta sũt,
ſcientiam habere pro fine operationem, & conſiderare obiectum, vt in o-
perationem venire poteſt: vel habere pro fine contemplationem, & ten-
dere in obiectum abſque vllo reſpectu ad actionem.
Aduertendum prætereà eſt hanc differentiam practici, & ſpeculatiui
non deſumi ex fine, quem ſibi quiſque arbitratu ſuo proponit, ſed ex eo,
ad quem ars natura ſua dirigitur. Differentiæ namque rerum, non exijs,
quæ per accidens, ſed quæ per ſe illis conueniunt, deſumuntur. Quare non
deſinet effe practica ea ars, quæ per ſe in opus incumbit, eſto ab aliquo ſci
endi tantum gratia addiſcatur. Nec ad practicas accedetilla, quæ per ſe
ſolam contemplationem procurat, proptereà quòd ab aliquo operandi
ſtudio conquiratur. Vnde etiam ſequitur, prędictam differentiam non de-
ſumi ex fine proximo; ſed ex principali, ſiue hic ſimul ſit proximus, ſiue nõ.
Differentia enim per ſe non ex quacunque rei parte, aut attributione: ſed
ex præ cipua ſumi debet. Ad cuius explicationem aduertimus vltimò, ex
habituali ſcientia, de qua in præſenti præcipuè loquimur, immediatè naſ-
ci actum, qui tam in ſcientia ſpeculatiua, quàm in practica eſt actualis ſui
obiecti cognitio. Verbi cauſa, ex vno habitu Phyſiologiæ immediatè
naſcatur hæc cognitio? cœlum eſt incorruptibile? ita ex habitu ſcientiæ
naturalis, oritur proximè hic actus? virtus hoc modo eſt proſequẽda? qui
eſt etiam quædam cognitio. Differunt verò prædicti habitus in eo, quòd
ſpeculatiuus in illo actu elicito conquieſcit; practicus verò in vlteriorem
actum ſe extendit, in proſecutionẽ ſcilicetvirtutis, quam primus ille actus
præſcribebat. Vnde in ſciẽtia practica prior actus dicitur finis proximus,
poſterior finis remotus, & principalis. Ex quo proinde inter ſcientiã pra-
cticam & ſpeculatiuam diſcrimen aſsignamus, videlicèt quòd vna ſiſtat in
cognitione, tanquam in fine principali, altera, per illam cognitionem in
opus contendat.
non deſumi ex fine, quem ſibi quiſque arbitratu ſuo proponit, ſed ex eo,
ad quem ars natura ſua dirigitur. Differentiæ namque rerum, non exijs,
quæ per accidens, ſed quæ per ſe illis conueniunt, deſumuntur. Quare non
deſinet effe practica ea ars, quæ per ſe in opus incumbit, eſto ab aliquo ſci
endi tantum gratia addiſcatur. Nec ad practicas accedetilla, quæ per ſe
ſolam contemplationem procurat, proptereà quòd ab aliquo operandi
ſtudio conquiratur. Vnde etiam ſequitur, prędictam differentiam non de-
ſumi ex fine proximo; ſed ex principali, ſiue hic ſimul ſit proximus, ſiue nõ.
Differentia enim per ſe non ex quacunque rei parte, aut attributione: ſed
ex præ cipua ſumi debet. Ad cuius explicationem aduertimus vltimò, ex
habituali ſcientia, de qua in præſenti præcipuè loquimur, immediatè naſ-
ci actum, qui tam in ſcientia ſpeculatiua, quàm in practica eſt actualis ſui
obiecti cognitio. Verbi cauſa, ex vno habitu Phyſiologiæ immediatè
naſcatur hæc cognitio? cœlum eſt incorruptibile? ita ex habitu ſcientiæ
naturalis, oritur proximè hic actus? virtus hoc modo eſt proſequẽda? qui
eſt etiam quædam cognitio. Differunt verò prædicti habitus in eo, quòd
ſpeculatiuus in illo actu elicito conquieſcit; practicus verò in vlteriorem
actum ſe extendit, in proſecutionẽ ſcilicetvirtutis, quam primus ille actus
præſcribebat. Vnde in ſciẽtia practica prior actus dicitur finis proximus,
poſterior finis remotus, & principalis. Ex quo proinde inter ſcientiã pra-
cticam & ſpeculatiuam diſcrimen aſsignamus, videlicèt quòd vna ſiſtat in
cognitione, tanquam in fine principali, altera, per illam cognitionem in
opus contendat.
Ex his facile iam eſt ſecundam ſententiam confirmare.
Primò.
Præci-
33Confirma
tur placens
ſententia. puus Dialecticæ finis eſt operatio; ergo Dialectica eſt ſcientia practica.
Conſequentia ex dictis eſt perſpicua: antecedens inde probatur, quia tota
Dialecticæ cura ad conſtructionem modorum differendi confertur; idcir-
co enim eius quæſtiones adminicula ab Ariſtotele dictæ ſunt lib. 1. Topic.
33Confirma
tur placens
ſententia. puus Dialecticæ finis eſt operatio; ergo Dialectica eſt ſcientia practica.
Conſequentia ex dictis eſt perſpicua: antecedens inde probatur, quia tota
Dialecticæ cura ad conſtructionem modorum differendi confertur; idcir-
co enim eius quæſtiones adminicula ab Ariſtotele dictæ ſunt lib. 1. Topic.