1
operam contuliſſe natura; hæc ipſum celeritate mentis ornauit, ea quoque ſenſus tanquam ſatellites, ac
nuntios dedit, figuramque. habilem, & aptam humano tribuit ingenio. Quamobrem cùm humana functio
plura ſecum afferat, eademque. maxima bona; pluribus item indiguit adiumentis, cum, vt ſit, tum etiam,
vt bene habeat: proinde omnium quodammodo finis eſſe perhibetur. igitur ei conſuluit natura, copioſiſ
ſimè, dum aliqua ipſi ſponte largita eſt, dumque. etiam talem effecit, vt, quod natura præſtare poſſet, ipſe
ſibi ſuppeditaret. nam multa, quæ non ſolùm frugib. atque bacis terræ fœtu profunduntur, ſed etiam pe
cudes non fortuitò nata, ſed ad hominum commoditates conſultò videntur fuiſſe conceſſa, quae partim ad vſum,
partim ad fructum, partim ad veſcendum procreatæ fuerint. Homini elementa ſeruiunt, in quorum
apta compoſitione, & vſu maxima pars eſt poſita bona valetudinis; multis etiam plantis lapidib. atque
metallis medicę vires datæ ſunt ad vnam eius ſalutem, quæ ſi natura non perfecit; ratio naturam imitata
ſolerter conſecuta eſt: neque ſolùm ſibi parauit ea quæ ad vitam neceſſaria forent, ſed multa retulit ad
obiectationem: quare aptas, & multarum artium miniſtras manus habuit à natura, vt non iniuria ſapien
tiſsimus ex manu iudicatus fuerit à quodam philoſopho: nos enim ad fructus percipiendos ex agris, nec
non ad decorem è terris metalla eruimus; nos omni materia & ad calefaciendum corpus, & ad cibos mol
liendos vtimur. nos nauigia fabricamus, vt eorum curſibus vndique ad vitam copiæ ſuppetant; pluri
miſque. marinis reb. frui, atque vti liceat, quòd ſolus homo rerum violentiſsimarum maris, atque ventorum
propter nauticæ rei ſcientiam potuit habere moderationem: nos domitu noſtro abutimur quadrupedi
bus & omni denique materia quæ quoquomodo ſubiici poſsit artificio. Terrenorum item commodo
rum omnis eſt in homine dominatus. Idcirco & ſacræ litteræ, & diuino ſpiritu afflata Sybilla teſtatur.
operam contuliſſe natura; hæc ipſum celeritate mentis ornauit, ea quoque ſenſus tanquam ſatellites, ac
nuntios dedit, figuramque. habilem, & aptam humano tribuit ingenio. Quamobrem cùm humana functio
plura ſecum afferat, eademque. maxima bona; pluribus item indiguit adiumentis, cum, vt ſit, tum etiam,
vt bene habeat: proinde omnium quodammodo finis eſſe perhibetur. igitur ei conſuluit natura, copioſiſ
ſimè, dum aliqua ipſi ſponte largita eſt, dumque. etiam talem effecit, vt, quod natura præſtare poſſet, ipſe
ſibi ſuppeditaret. nam multa, quæ non ſolùm frugib. atque bacis terræ fœtu profunduntur, ſed etiam pe
cudes non fortuitò nata, ſed ad hominum commoditates conſultò videntur fuiſſe conceſſa, quae partim ad vſum,
partim ad fructum, partim ad veſcendum procreatæ fuerint. Homini elementa ſeruiunt, in quorum
apta compoſitione, & vſu maxima pars eſt poſita bona valetudinis; multis etiam plantis lapidib. atque
metallis medicę vires datæ ſunt ad vnam eius ſalutem, quæ ſi natura non perfecit; ratio naturam imitata
ſolerter conſecuta eſt: neque ſolùm ſibi parauit ea quæ ad vitam neceſſaria forent, ſed multa retulit ad
obiectationem: quare aptas, & multarum artium miniſtras manus habuit à natura, vt non iniuria ſapien
tiſsimus ex manu iudicatus fuerit à quodam philoſopho: nos enim ad fructus percipiendos ex agris, nec
non ad decorem è terris metalla eruimus; nos omni materia & ad calefaciendum corpus, & ad cibos mol
liendos vtimur. nos nauigia fabricamus, vt eorum curſibus vndique ad vitam copiæ ſuppetant; pluri
miſque. marinis reb. frui, atque vti liceat, quòd ſolus homo rerum violentiſsimarum maris, atque ventorum
propter nauticæ rei ſcientiam potuit habere moderationem: nos domitu noſtro abutimur quadrupedi
bus & omni denique materia quæ quoquomodo ſubiici poſsit artificio. Terrenorum item commodo
rum omnis eſt in homine dominatus. Idcirco & ſacræ litteræ, & diuino ſpiritu afflata Sybilla teſtatur.
A
B
Omnia ad humanos vſus à Deo ſapientiſſimo condita.
Ἡμῖντε κτην́η ὑπέταξεν πάντα βροτοῖσιν
Πάντομ δὲ ἡγη πῆρα κατήστησεν θεοτεύκτον
Ἀνδρὶ δ' ὑπέταξεν παμπόικιλα ἠ οὐ καταληπτὰ.
Πάντομ δὲ ἡγη πῆρα κατήστησεν θεοτεύκτον
Ἀνδρὶ δ' ὑπέταξεν παμπόικιλα ἠ οὐ καταληπτὰ.
Itaque non natura humana plurimùm ſerua eſt, vt aliquando ſummus præceptor ſcripſiſſe videtur ex
tollens ſapientiæ præſtantiam, & hominem humanum (vt ſic dixerim) ſpectans. ſed hominis abſolutè in plu
rimis ſerua eſt natura, cùm in omnia mortalia dominetur; diuina etiam ſibi ſupponit, & transfert ad ſuos
vſus: Omnis enim natura in aliquod eius commodum cedit; neque tamen, vt omnis perfectione vincatur: iam
enim docuimus vſum non ſemper vtenti afferre præſtantiam, ſed illum ſolùm, quando facit vt vtatur;
at vbi quo vtitur cùm ſit bonum per ſe ipſum, ſibi vtens bonum eſſe ſtudet, id quod vtitur eo quo vti
tur, imperfectius eſt. Neque verò etiam ſi veſtis ſit ad id inſtituta, quòd habenti ſit bene; habente perfe
ctior exiſtimanda eſt, quia per ſe non eſt bona, ſed id quod obtinuit boni eſt ad alterum, ac fit ex vſu
bona: atqui de Deo ad hominem non ita cenſendum, quòd Deus per ſe non ad alterum ſit bonus. Hoc
imperium in reliqua hominem glorioſum, ſuique. ipſius amore excęcatum ſic inflauit, vt caput extolleret,
& nemini ſubiectum ſe eſſe vellet, atque ita, vt quemadmodum impij Titanes aduerſus Deos pugnam mo
liri non vereatur: quaſi verò natura in omneis æquè benigna fuerit, nec ſeruum quenquam eſſe voluerit,
aut dominum. Vt igitur natura pręſtantes ſunt ingenio, fortitudine, prudentia; fulti nobilitate, opibus,
clientelis, & beneficijs in homines collatis; ita etiam cęteris eos dominari fas eſt, & inferiores ſponte ſupe
rioribus obedire: proinde hominum fama gratiarum memor Herculem numerat in cęleſtibus. Atque
hæc ratio Xenophontem Socratis diſcipulum, & æmulum Platonis induxit, vt, cùm anteà nihil difficilius
iudicaret, quae habere in homines imperium; ſiquidem multò maiore facilitate præeſſent paſtores armen
tis, & eorum fructibus abuterentur; nec vlla beſtia comperta ſit, quæ dominatum paſtoris aliquando re
cuſarit, aut in eum vnquam inſurrexerit, aut vſum fructuum negauerit; quin & difficiliores in alienigenas omnes
ſe præſtatent, quae in hos quos pręſides haberent, & fructus ab ipſis abſtraherent; homo contrà in nemi
nem magis, quae in illum inſurgeret, quem aduerſus ſeſe imperium moliri præſentiſceret: is poſteà ſententiam
mutarit, cùm viderit Cyro multos populos, qui ad occaſum & ortum etiam per plurium menſium iter di
ſtarent, paruiſſe non inuitos. Idipſum reges Deo ſimiles reddit: quippe quae vbi obedientia, nullus adſit
labor mouentis; quare nec Deum labor attingit; cùm omnes naturæ numini diuino, cęlum, ignis, terra,
mare pareant. Itaque non iniuria cum Paomnonem AEgypti philoſophum Alexander audiſſet; illud
maximè probaſſe fertur, quòd diceret omnes homines eſſe ſub imperio Dei; principatum verò obtine
re, atque imperare diuinum quiddam eſſe confirmaret.
tollens ſapientiæ præſtantiam, & hominem humanum (vt ſic dixerim) ſpectans. ſed hominis abſolutè in plu
rimis ſerua eſt natura, cùm in omnia mortalia dominetur; diuina etiam ſibi ſupponit, & transfert ad ſuos
vſus: Omnis enim natura in aliquod eius commodum cedit; neque tamen, vt omnis perfectione vincatur: iam
enim docuimus vſum non ſemper vtenti afferre præſtantiam, ſed illum ſolùm, quando facit vt vtatur;
at vbi quo vtitur cùm ſit bonum per ſe ipſum, ſibi vtens bonum eſſe ſtudet, id quod vtitur eo quo vti
tur, imperfectius eſt. Neque verò etiam ſi veſtis ſit ad id inſtituta, quòd habenti ſit bene; habente perfe
ctior exiſtimanda eſt, quia per ſe non eſt bona, ſed id quod obtinuit boni eſt ad alterum, ac fit ex vſu
bona: atqui de Deo ad hominem non ita cenſendum, quòd Deus per ſe non ad alterum ſit bonus. Hoc
imperium in reliqua hominem glorioſum, ſuique. ipſius amore excęcatum ſic inflauit, vt caput extolleret,
& nemini ſubiectum ſe eſſe vellet, atque ita, vt quemadmodum impij Titanes aduerſus Deos pugnam mo
liri non vereatur: quaſi verò natura in omneis æquè benigna fuerit, nec ſeruum quenquam eſſe voluerit,
aut dominum. Vt igitur natura pręſtantes ſunt ingenio, fortitudine, prudentia; fulti nobilitate, opibus,
clientelis, & beneficijs in homines collatis; ita etiam cęteris eos dominari fas eſt, & inferiores ſponte ſupe
rioribus obedire: proinde hominum fama gratiarum memor Herculem numerat in cęleſtibus. Atque
hæc ratio Xenophontem Socratis diſcipulum, & æmulum Platonis induxit, vt, cùm anteà nihil difficilius
iudicaret, quae habere in homines imperium; ſiquidem multò maiore facilitate præeſſent paſtores armen
tis, & eorum fructibus abuterentur; nec vlla beſtia comperta ſit, quæ dominatum paſtoris aliquando re
cuſarit, aut in eum vnquam inſurrexerit, aut vſum fructuum negauerit; quin & difficiliores in alienigenas omnes
ſe præſtatent, quae in hos quos pręſides haberent, & fructus ab ipſis abſtraherent; homo contrà in nemi
nem magis, quae in illum inſurgeret, quem aduerſus ſeſe imperium moliri præſentiſceret: is poſteà ſententiam
mutarit, cùm viderit Cyro multos populos, qui ad occaſum & ortum etiam per plurium menſium iter di
ſtarent, paruiſſe non inuitos. Idipſum reges Deo ſimiles reddit: quippe quae vbi obedientia, nullus adſit
labor mouentis; quare nec Deum labor attingit; cùm omnes naturæ numini diuino, cęlum, ignis, terra,
mare pareant. Itaque non iniuria cum Paomnonem AEgypti philoſophum Alexander audiſſet; illud
maximè probaſſe fertur, quòd diceret omnes homines eſſe ſub imperio Dei; principatum verò obtine
re, atque imperare diuinum quiddam eſſe confirmaret.
a 1. Met.
b 1. Polit.
c. 7.
c. 7.
C
D
An'ne mala ab vniuerſi ordine arceantur. Cap. LI.
VERVMENIMVERO, vt id docere poſsimus, ſit'ne malum ex hoc ordine expungendum;
an'ne & in ipſo habeat locum, ad eius eſſentiam explicandam nos conuertamus, vt enim in reliquis eſ
ſentia perſpecta viam recludet ad omneis dubitationeis tollendas; ita & in noſtræ quæſtionis explicatu
continget. Vt autem certa via, & ratione ſermo procedat; indicabimus primùm, quid ſit illud, quod
mali nomine ſignificatur, quod ad primam rei pertinet informationem: an'ne ſit, quid ſit; quotuplex, ad ex
tremum habeat'ne aliquem vſum. Nos autem, vt à primo exordiar, ſicuti bonum illud reputamus, quod
naturam conſeruat, aut conſeruare videtur, & illud bonum ſimpliciter, hoc apparens ſtatuimus, & quòd
eſt huiuſmodi, exoptamus atque perſequimur: ſic contrà id malum eſſe animo anticipauimus, quod naturam
peruertit, aut videtur peruertere, & ita verè malum, aut ſimulatè facimus; ideòque. repudiatur, & quatenus
malum; nullo modo expetitur, ſed, quantum fieri poteſt, depellitur: & declinatur proinde mala in
an'ne & in ipſo habeat locum, ad eius eſſentiam explicandam nos conuertamus, vt enim in reliquis eſ
ſentia perſpecta viam recludet ad omneis dubitationeis tollendas; ita & in noſtræ quæſtionis explicatu
continget. Vt autem certa via, & ratione ſermo procedat; indicabimus primùm, quid ſit illud, quod
mali nomine ſignificatur, quod ad primam rei pertinet informationem: an'ne ſit, quid ſit; quotuplex, ad ex
tremum habeat'ne aliquem vſum. Nos autem, vt à primo exordiar, ſicuti bonum illud reputamus, quod
naturam conſeruat, aut conſeruare videtur, & illud bonum ſimpliciter, hoc apparens ſtatuimus, & quòd
eſt huiuſmodi, exoptamus atque perſequimur: ſic contrà id malum eſſe animo anticipauimus, quod naturam
peruertit, aut videtur peruertere, & ita verè malum, aut ſimulatè facimus; ideòque. repudiatur, & quatenus
malum; nullo modo expetitur, ſed, quantum fieri poteſt, depellitur: & declinatur proinde mala in