1
clariuſúe aſſequi ſtudent imitando, nec ſecus profectò, àc ſi proponatur idem ſcopus complurib. ſagit
tariis; neque tamen omnes ad ipſum perueniant, nec æqualiter, nec eiſdem fortè inſtrumentis. ſed ille
melius neruum tendit, quòd maiore ilium robore præditus ſit; alius non rectè collimat, vtitur ille ner
uo languidiore, hic etiam baliſta appetit ſcopum, alter ferreo tormento, vel brachio: robuſtus, & be
ne collimans, & idoneis vtens inſtrumentis conſequitur, ita efficitur, vt manente ſcopo, nec quicquam
aliud agente, niſi offerente ſeipſum, variatio naſcatur, eaque. pertineat ad alia quæ ipſum conſequi ni
tuntur. Niſi materia nouis affectionibus inſtruatur aſsiduè. nunquam excipiet nouas formas, ſed mane
bit informis, aut ſub eadem forma immobilis: veruntamen quia poteſtas eſt, non poteſt effugere no
uitatem, ergo in materia generalis illa natura non ſufficit ad efficiendas mutationes. proinde materia
illa ſignata requiritur, quæ ex indefinita & communi facta eſt propria. Formæ quæ pendent ex ma
teria propter eius ſocietatem, & propriam repugnantiam, variis item modis afficiuntur, & varios pro
pagant effectus in ſeipſis admittentes aliquam mutationem. Efficiens cum motu informetur, tum
quia mouetur à fine: tùm etiam quòd à nob. conſtitutum eſt, eius naturam eſſe corpoream & mobi
lem, infinitati & varietati obnoxium eſt: itaq, & varios producit effectus: etenim nautæ præſentia na
uem conſeruat, abſentia molitur interitum, cœlumque. accedendo ad nos elementa ſuperiora propa
gat, diſcedendo corrumpit, & gignit inferiora. Quamobrem his omnib. cauſsis accidit aliqua præ
finitio. Verumenimuerò præfinientia ſunt è duplici ordine: quædam enim ſunt principalia, nonnul
la ſubſeruientia: principale præfiniens eſt actus generatim, qui tria cauſſarum genera complectitur, fi
nem, formam, & efficiens. ſubſeruiens eſt id quod ſubit rationem poteſtatis, & ab alio mouetur; hoc vel
eſt materia, vel inſtrumentum, vel cauſſa ſecunda. Finis etiam multiplex eſſe ſolet: nanque eſt remo
tus qui proponitur omnib. nimirùm Deus O. M. vnde omnis occaſio ducitur operandi: ſiquidem fi
ne ſublato protinus omnis actio tollatur: itaque huius cauſſæ patrocinio deſtituta ſingula vacarent,
quanquam id ab eo quod eſt neceſſarium ſimpliciter expectandum non eſt: eſt vt finis proximus quæ eſt
propria cuiuſque rei natura, illam proximè quidque expetit, & in eam connititur, vt adepta in eo quod
ſibi optimum eſt, conquieſcat. Hic quia per ſe ipſum eſſentialiterque. finitus, omnia finit, & vniuerſis le
ges imponit. Proximè ab hoc eſt forma: quare & ipſa ſecundo loco præfinit: nanque tantum conniti
tur efficiens, quantum forma requirit, & agit pro ratione illius formæ qua informatum eſt, id perpe
tuò quærens & laborans, vt quàm fieri poteſt, illi ſimilem præſtet: & tantum vult capere materia, quan
tum expedit formæ quam eſt acceptura. Sed inferiore quodammodo præfiniunt materies inſtrumen
ta, & cauſſæ ſecundæ: quando pro materiæ conditione formæ tribuuntur: & opera pro inſtrumento
rum cauſſarumque. ſociarum ratione perfici ſolent. Ecce appetitus rei familiaris augendæ mouet ſagit
tarium: præſcribit ei modum qui eſt ex arte ſua, nempe aſſequendi ſcopum, hic arcum ſagittaſque. pa
rat, & inſtruit, vt optimè illis vti queat, collimat, intorquet. ſcopus igitur etiam pręfinit quid agen
dum. præfinit ſagittarius, dum hæc omnia, ſic attemperat, vt illi probè inſeruire poſsint: arcus item im
becillior terminat opus, hoc nos antea, quia deteriores reddit vires cauſſæ prioris nomine minus præ
ſtante coërcere, & limitare diximus. quòd quantum opus eſt ſagittario, non prouehit ſagittam, idem
quoque euenit in cauſſas ſecundas, vt ſi imperator ad victoriam comparandam militib. ægris, tyronib.
vel infidis vti cogatur. Itaque & à priori & à poſteriori contingit exoriri præfinitionem cauſſarum com
munium. Sequitur nunc, vt cùm ratio prioris cauſſæ communi conueniat, ſeorſum explicemus quę
cuique pręſtet ex eodem genere: hoc eſt cùm altera communior ſit, altera minus communis, quæ'nam
antecellit, & quantum poſsit. è cauſsis igitur externæ nonnullę ſunt, alię ſunt internę, quòd ſi internę
fuerint, cùm ſint ad poſterius, veluti poteſtas, & materia, & ad rei conſtitutionem, vel eſſentię tanquam
partes ſe habent, illud vnuſquiſque dabit eas à poſterioribus ſuperari pręſtantia, non negabit item illas
ex parte concurrere in effectum. De externis illud faciendum iudicium: nam quò remotiores ſunt
eò ſunt abſolutiores, cùm moueant neque moueantur, quę propinquiores, non moueant, niſi mouean
tur: multò minus inſtrumenta, eędem quoque reſpicere videntur vniuerſum effectum: hoc tamen non
neceſſariò: ſiquidem ea ſit noſtra ſententia; in animalium productione poſſe cęlum in eam partem quę
cognoſcit; alteram partem ab vniuoco præſtari: quamobrem rectius ita dicetur; ſi qua ſit cauſſa com
munis quæ reſpiciat vniuerſum effectum; eam fore externam, præcipuè verò finem eiuſmodi vim ha
bere putamus; quippe quòd nulla ſit cauſſa quæ vel per ſe, vel ab alio rectà non contendat in finem.
ſed principalium modus agendi perfectior, ſeruientium actus promptior: calefacit aurifex; calefa
cit ignis, ſed ignis actu; aurifex per ignem; verùm non calefaceret ignis, niſi admoueretur ab aurifice.
itaque virtute calefacit aurifex qui calefaciendi modus eſt multò nobilior. Cæterùm non omnis vni
uerſitas in ordine externorum afferet aliquam præſtantiam; ſed diſtinguenda eſt vniuerſitas in eam quæ
eſt ſecundùm rem; atque illam quæ eſt ſecundùm rationem. eam dico ſecundùm rem, vbi efficiens actu
ſeparatum ſit; alteram ſecundum rationem, vt cùm mentis opera fiat ſeparatio: verbi gratia, efficiens
actu, vt nauta, vel præſens eſt, vel abſens; aliter eſſet efficiens in potentia: ſiquis rationem eius vniuer
ſalem flagitet, is ſanè reipſa non reperiet; ſed cogitando efficiet. Architectus aliquid actu facit, & vti
tur pluribus inſtrumentis; hic reipſa ſeparatur ab inſtrumentis, & cauſsis ſeruientibus, vbi igitur ita ſe
habeat, vt non ſeparetur à partibus niſi ratione; iam ex partib. ſuam perfectionem ſortitur, & ibi potiſ
ſimè, vbi intercedit oppoſitorum ratio: quippe quae ex oppoſitis vnum habitus, alterum verò priuatio
nis inſtar obtineat: eſt enim commune ad vnum. Quocirca perfectio ſolùm in iis vniuerſalibus cauſsis
erit in externorum genere poſita, ſi re ſeparari poſsint. Hæc generatim dicta de cauſsis communibus.
clariuſúe aſſequi ſtudent imitando, nec ſecus profectò, àc ſi proponatur idem ſcopus complurib. ſagit
tariis; neque tamen omnes ad ipſum perueniant, nec æqualiter, nec eiſdem fortè inſtrumentis. ſed ille
melius neruum tendit, quòd maiore ilium robore præditus ſit; alius non rectè collimat, vtitur ille ner
uo languidiore, hic etiam baliſta appetit ſcopum, alter ferreo tormento, vel brachio: robuſtus, & be
ne collimans, & idoneis vtens inſtrumentis conſequitur, ita efficitur, vt manente ſcopo, nec quicquam
aliud agente, niſi offerente ſeipſum, variatio naſcatur, eaque. pertineat ad alia quæ ipſum conſequi ni
tuntur. Niſi materia nouis affectionibus inſtruatur aſsiduè. nunquam excipiet nouas formas, ſed mane
bit informis, aut ſub eadem forma immobilis: veruntamen quia poteſtas eſt, non poteſt effugere no
uitatem, ergo in materia generalis illa natura non ſufficit ad efficiendas mutationes. proinde materia
illa ſignata requiritur, quæ ex indefinita & communi facta eſt propria. Formæ quæ pendent ex ma
teria propter eius ſocietatem, & propriam repugnantiam, variis item modis afficiuntur, & varios pro
pagant effectus in ſeipſis admittentes aliquam mutationem. Efficiens cum motu informetur, tum
quia mouetur à fine: tùm etiam quòd à nob. conſtitutum eſt, eius naturam eſſe corpoream & mobi
lem, infinitati & varietati obnoxium eſt: itaq, & varios producit effectus: etenim nautæ præſentia na
uem conſeruat, abſentia molitur interitum, cœlumque. accedendo ad nos elementa ſuperiora propa
gat, diſcedendo corrumpit, & gignit inferiora. Quamobrem his omnib. cauſsis accidit aliqua præ
finitio. Verumenimuerò præfinientia ſunt è duplici ordine: quædam enim ſunt principalia, nonnul
la ſubſeruientia: principale præfiniens eſt actus generatim, qui tria cauſſarum genera complectitur, fi
nem, formam, & efficiens. ſubſeruiens eſt id quod ſubit rationem poteſtatis, & ab alio mouetur; hoc vel
eſt materia, vel inſtrumentum, vel cauſſa ſecunda. Finis etiam multiplex eſſe ſolet: nanque eſt remo
tus qui proponitur omnib. nimirùm Deus O. M. vnde omnis occaſio ducitur operandi: ſiquidem fi
ne ſublato protinus omnis actio tollatur: itaque huius cauſſæ patrocinio deſtituta ſingula vacarent,
quanquam id ab eo quod eſt neceſſarium ſimpliciter expectandum non eſt: eſt vt finis proximus quæ eſt
propria cuiuſque rei natura, illam proximè quidque expetit, & in eam connititur, vt adepta in eo quod
ſibi optimum eſt, conquieſcat. Hic quia per ſe ipſum eſſentialiterque. finitus, omnia finit, & vniuerſis le
ges imponit. Proximè ab hoc eſt forma: quare & ipſa ſecundo loco præfinit: nanque tantum conniti
tur efficiens, quantum forma requirit, & agit pro ratione illius formæ qua informatum eſt, id perpe
tuò quærens & laborans, vt quàm fieri poteſt, illi ſimilem præſtet: & tantum vult capere materia, quan
tum expedit formæ quam eſt acceptura. Sed inferiore quodammodo præfiniunt materies inſtrumen
ta, & cauſſæ ſecundæ: quando pro materiæ conditione formæ tribuuntur: & opera pro inſtrumento
rum cauſſarumque. ſociarum ratione perfici ſolent. Ecce appetitus rei familiaris augendæ mouet ſagit
tarium: præſcribit ei modum qui eſt ex arte ſua, nempe aſſequendi ſcopum, hic arcum ſagittaſque. pa
rat, & inſtruit, vt optimè illis vti queat, collimat, intorquet. ſcopus igitur etiam pręfinit quid agen
dum. præfinit ſagittarius, dum hæc omnia, ſic attemperat, vt illi probè inſeruire poſsint: arcus item im
becillior terminat opus, hoc nos antea, quia deteriores reddit vires cauſſæ prioris nomine minus præ
ſtante coërcere, & limitare diximus. quòd quantum opus eſt ſagittario, non prouehit ſagittam, idem
quoque euenit in cauſſas ſecundas, vt ſi imperator ad victoriam comparandam militib. ægris, tyronib.
vel infidis vti cogatur. Itaque & à priori & à poſteriori contingit exoriri præfinitionem cauſſarum com
munium. Sequitur nunc, vt cùm ratio prioris cauſſæ communi conueniat, ſeorſum explicemus quę
cuique pręſtet ex eodem genere: hoc eſt cùm altera communior ſit, altera minus communis, quæ'nam
antecellit, & quantum poſsit. è cauſsis igitur externæ nonnullę ſunt, alię ſunt internę, quòd ſi internę
fuerint, cùm ſint ad poſterius, veluti poteſtas, & materia, & ad rei conſtitutionem, vel eſſentię tanquam
partes ſe habent, illud vnuſquiſque dabit eas à poſterioribus ſuperari pręſtantia, non negabit item illas
ex parte concurrere in effectum. De externis illud faciendum iudicium: nam quò remotiores ſunt
eò ſunt abſolutiores, cùm moueant neque moueantur, quę propinquiores, non moueant, niſi mouean
tur: multò minus inſtrumenta, eędem quoque reſpicere videntur vniuerſum effectum: hoc tamen non
neceſſariò: ſiquidem ea ſit noſtra ſententia; in animalium productione poſſe cęlum in eam partem quę
cognoſcit; alteram partem ab vniuoco præſtari: quamobrem rectius ita dicetur; ſi qua ſit cauſſa com
munis quæ reſpiciat vniuerſum effectum; eam fore externam, præcipuè verò finem eiuſmodi vim ha
bere putamus; quippe quòd nulla ſit cauſſa quæ vel per ſe, vel ab alio rectà non contendat in finem.
ſed principalium modus agendi perfectior, ſeruientium actus promptior: calefacit aurifex; calefa
cit ignis, ſed ignis actu; aurifex per ignem; verùm non calefaceret ignis, niſi admoueretur ab aurifice.
itaque virtute calefacit aurifex qui calefaciendi modus eſt multò nobilior. Cæterùm non omnis vni
uerſitas in ordine externorum afferet aliquam præſtantiam; ſed diſtinguenda eſt vniuerſitas in eam quæ
eſt ſecundùm rem; atque illam quæ eſt ſecundùm rationem. eam dico ſecundùm rem, vbi efficiens actu
ſeparatum ſit; alteram ſecundum rationem, vt cùm mentis opera fiat ſeparatio: verbi gratia, efficiens
actu, vt nauta, vel præſens eſt, vel abſens; aliter eſſet efficiens in potentia: ſiquis rationem eius vniuer
ſalem flagitet, is ſanè reipſa non reperiet; ſed cogitando efficiet. Architectus aliquid actu facit, & vti
tur pluribus inſtrumentis; hic reipſa ſeparatur ab inſtrumentis, & cauſsis ſeruientibus, vbi igitur ita ſe
habeat, vt non ſeparetur à partibus niſi ratione; iam ex partib. ſuam perfectionem ſortitur, & ibi potiſ
ſimè, vbi intercedit oppoſitorum ratio: quippe quae ex oppoſitis vnum habitus, alterum verò priuatio
nis inſtar obtineat: eſt enim commune ad vnum. Quocirca perfectio ſolùm in iis vniuerſalibus cauſsis
erit in externorum genere poſita, ſi re ſeparari poſsint. Hæc generatim dicta de cauſsis communibus.