1Sed cùm inſtitutum noſtrum ſit agere de cauſsis vniuerſalibus & primis, quæ ſunt Deus & cœlum, ad
earum explicatum ea transferamus, quæ vniuersè conſtituta ſunt.
earum explicatum ea transferamus, quæ vniuersè conſtituta ſunt.
D
E
F
G
H
A
B
C
D
E
Quę bona præſtent in natura primæ cauſſæ Deus & cęlum, quoúe differant ab alijs
cauſſis. Cap. LIII.
cauſſis. Cap. LIII.
VNA omnium primæ cauſſa eſt, aliæ primæ non ſunt, ſed in ſuo genere primas eſſe contingit. ea
Deus eſt O. M. ex hac in efficientium ordine primum cęlum eſſe docuimus: ſed ſit efficiens pri
mum ex ordine corporum, videndum eſt, quo diſtinguatur à cæteris efficientibus. Iam pono hæc eſſe
efficientis officio alterare, & afficere, applicare, dare formam, & ea quę conſequuntur formam. Neque
eſt quae hîc ad limen occurrat aliquis obiiciens nullum eſſe efficientis corporei munus; ſed omnia mana
re à primo efficiente, qui eſt Deus; quæ ſunt ab ipſo, vel eſſe tanquam ſigna diuinæ actionis, vel affice
re ſolùm, non producere. productionem verò ad aliud ſubſtantiæ genus pertinere, quod incorporeum
ſit, ſiue Deus, quod mihi fit veriſimilius, ſeu δημιουργὺς & Choliſodea quæ ſint mentes quædam ſecun
dæ, ſiue idea: & perſuadere conetur quòd ita ſit, cùm multa exiſtant è rerum natura, quæ non fiant à
cauſſa vniuoca & idcirco à quadam cauſſa communi ortum ducant: nanque & nos actionum noſtra
rum domini ſumus, & mala ſunt in natura, quæ neutiquam opera ſubſtantiæ cuiuſdam ſeparatæ que
unt eſſe, & niſi aliud ſit, quod pro veritate poſsit afferri, ſatis in noſtra methodo ſit, Ariſtotelis ſenten
tia profitentis rerum ſenſilium cauſſas proximas eſſe ſenſiles. a & iubentis, vt omneis cauſſas rerum
perquiramus ab extrema vſque ad primam, ſecus ſcientiam non poſſe parari. Si igitur eæ cauſſæ non
ſunt, cur in ſcientia quærendæ? omnium enim cauſſa vna ſufficiet, cæteræ fruſtra quærentur. Num'ne
ſcientia erit ex non cauſsis? Nec illud obſtat, quae multa fiant à cauſſa diſsimili, nanque etiam multa fiunt
à ſimilib. Quinimmò ex iis quæ fiunt à diſsimili ſine auxilio ſimilis, multa ſunt. multa ſunt, quę caſu
fiunt & citra ordinem, ſæpiusque. imperfecta; perfecta vero non, niſi ab vniuoco, aut plurimum ſic fieri
videntur. Cætera omitto, quae cùm repugnent principiis noſtris, nullo modo accipi debent. Ergo no
bis in philoſophia Peripatetica conſtitutum ſit aliquod eſſe munus proprium ſecundarum cauſſarum,
itaque & cœli. Verùm quid cœlo ac reliquis efficientibus intereſt? Mihi ſanè pręter illud, quae ab alio non
pendet in ſuo genere cauſſæ, & latè patet, hęc quoque videntur huic & reliquis intereſſe, quae ipſi finis & ſi
proponitur, vt cęteris efficientib. at illis ſingularis proximè inſtar, remotè verò vniuerſalis. huic nullus
ſingularis obiicitur, ſed omnium primus, quicquid propter alterum fit, id ex conſecutione factum opi
nor: etenim ignis ignim facere ſtudet, & per ignis productionem Deo fieri, ſimilis. Cœlum vt aſſequa
tur primum finem, perpetuò mouetur, dum ſic voluitur, alia producit. Sic autem cenſeo, quoniam
Deus eſt apud ipſum finis proximus: nunc, ſiqui ſunt alij fines, ij certè remoti erunt, ſed remoti ſunt
perfectiores, aliquid igitur Deo perfectius ſtatuendum foret. Proinde cùm tribuuntur hæc agenti
educere de poteſtate ad actum cum tranſmutatione & principaliter, non ex conſecutione, de vniuoco
efficiente prędicatum fuiſſe putabimus, non de vniuerſali: credo etiam neque de ambiguo, & quod per
fectiore modo continet effectum, ne propter imperfectius agat: fortè quae cum aliis cauſsis iunctum, non
proximè communicet actum. Eius munus exercetur perpetuò per inſtrumenta ambigua, lumen &
motum: ignis efficit calorem per alium calorem: ea ſunt inſtrumenta, non cauſſę. calor eſt cauſſa, quia
calor per ſeipſum efficit aliquid eius rationem intra ſe habens: at lumen & motus ſubſtantiam faciunt,
cuius rationem intra ſe continere non poſſunt, aliter accidens ſubſtantiæ principium foret. Agit etiam tan
gens, ſed non tangitur: mouet enim non contrà mouetur, quae alio quodam genere materię conſtat: reli
qua mouent & mouentur propter materiæ conſenſum. Necnon obiicit, adducit & abducit, aliorum
que natura ſemper vtitur: cętera per ſe agunt per propriam naturam accipientia conditiones & affe
ctiones, ex quibus actio conſequatur: proinde cùm moueat pro natura rerum mobilium, in eis verò ſit
aliqua rerum producendarum ratio; non habet vim in totum effectum, ſed in partem, niſi fortè vbi
ipſum generationem perficiat, quod euenit in illa, quę naſcuntur ex putri, quę cùm ſint extra naturę
ordinem, etiam perſuadent nos, vt illud ipſi ex natura eſſe credamus, quae ius habeat in partem effectus,
non in totum: tamen eius virtuti neutiquam denegemus etiam habere imperium in totum. hoc idem
planè eſt, ac ſi dicamus aliquorum ipſum eſſe pręcipuum proximumque. agens. Sed de primo efficien
te ſatis. Aſcendamus nunc ad primam omnium cauſſam, & quoad licet ſenſus veſtigia perſequenti,
& adhęrenti Peripateticis tanti numinis officia declaremus. Docent viri doctiſsimi quinque eſſe mu
nera primę cauſſę, ſiquidem ipſa ante omnia vires & facultatem agendi cauſsis ſecundis largiſsimè ſub
miniſtrat, prętereà tuetur eas, & quemadmodum largita eſt, quae ſint, ſic etiam protegit, & conſeruat: iun
git tertiò cauſſas ſecundas, vt agere poſsint, materię formam, & efficiens patienti applicans: tùm diri
git earum actiones ad finem deſtinatum, vt quanuis ignotus ſit, nullus tamen error in earum cadat actio
nes: poſtremò tanquam agens principale mouet inſtrumenta, non aliter àc ſcriptor manum calamum
que agitet, vt extaret. Sic igitur Deus dat agendi facultatem, tuetur, applicat, dirigit in finem, & reli
quis vtitur vt inſtrumentis. Eorum ratio talis eſt. In mouentib. quę aliis ſuperiorib. ſeruiunt, infe
rius non mouet, niſi à ſuperiore moueatur: eamque. Ariſtotelis fuiſſe ſententiam è plurib. locis, colligi
poteſt: apertiſsimè enim is aliquando teſtatus eſt, quod prius eſt, potiorem eſſe mouendi cauſſam, quàm
ea quæ ſunt ab ipſo. b Idem prætereà concludebat mouentia quæ cum quodam ordine mouent, infi
nita non eſſe: quandoquidem motio præcedentium ad extremum vſque perduci non poſſet.
Deus eſt O. M. ex hac in efficientium ordine primum cęlum eſſe docuimus: ſed ſit efficiens pri
mum ex ordine corporum, videndum eſt, quo diſtinguatur à cæteris efficientibus. Iam pono hæc eſſe
efficientis officio alterare, & afficere, applicare, dare formam, & ea quę conſequuntur formam. Neque
eſt quae hîc ad limen occurrat aliquis obiiciens nullum eſſe efficientis corporei munus; ſed omnia mana
re à primo efficiente, qui eſt Deus; quæ ſunt ab ipſo, vel eſſe tanquam ſigna diuinæ actionis, vel affice
re ſolùm, non producere. productionem verò ad aliud ſubſtantiæ genus pertinere, quod incorporeum
ſit, ſiue Deus, quod mihi fit veriſimilius, ſeu δημιουργὺς & Choliſodea quæ ſint mentes quædam ſecun
dæ, ſiue idea: & perſuadere conetur quòd ita ſit, cùm multa exiſtant è rerum natura, quæ non fiant à
cauſſa vniuoca & idcirco à quadam cauſſa communi ortum ducant: nanque & nos actionum noſtra
rum domini ſumus, & mala ſunt in natura, quæ neutiquam opera ſubſtantiæ cuiuſdam ſeparatæ que
unt eſſe, & niſi aliud ſit, quod pro veritate poſsit afferri, ſatis in noſtra methodo ſit, Ariſtotelis ſenten
tia profitentis rerum ſenſilium cauſſas proximas eſſe ſenſiles. a & iubentis, vt omneis cauſſas rerum
perquiramus ab extrema vſque ad primam, ſecus ſcientiam non poſſe parari. Si igitur eæ cauſſæ non
ſunt, cur in ſcientia quærendæ? omnium enim cauſſa vna ſufficiet, cæteræ fruſtra quærentur. Num'ne
ſcientia erit ex non cauſsis? Nec illud obſtat, quae multa fiant à cauſſa diſsimili, nanque etiam multa fiunt
à ſimilib. Quinimmò ex iis quæ fiunt à diſsimili ſine auxilio ſimilis, multa ſunt. multa ſunt, quę caſu
fiunt & citra ordinem, ſæpiusque. imperfecta; perfecta vero non, niſi ab vniuoco, aut plurimum ſic fieri
videntur. Cætera omitto, quae cùm repugnent principiis noſtris, nullo modo accipi debent. Ergo no
bis in philoſophia Peripatetica conſtitutum ſit aliquod eſſe munus proprium ſecundarum cauſſarum,
itaque & cœli. Verùm quid cœlo ac reliquis efficientibus intereſt? Mihi ſanè pręter illud, quae ab alio non
pendet in ſuo genere cauſſæ, & latè patet, hęc quoque videntur huic & reliquis intereſſe, quae ipſi finis & ſi
proponitur, vt cęteris efficientib. at illis ſingularis proximè inſtar, remotè verò vniuerſalis. huic nullus
ſingularis obiicitur, ſed omnium primus, quicquid propter alterum fit, id ex conſecutione factum opi
nor: etenim ignis ignim facere ſtudet, & per ignis productionem Deo fieri, ſimilis. Cœlum vt aſſequa
tur primum finem, perpetuò mouetur, dum ſic voluitur, alia producit. Sic autem cenſeo, quoniam
Deus eſt apud ipſum finis proximus: nunc, ſiqui ſunt alij fines, ij certè remoti erunt, ſed remoti ſunt
perfectiores, aliquid igitur Deo perfectius ſtatuendum foret. Proinde cùm tribuuntur hæc agenti
educere de poteſtate ad actum cum tranſmutatione & principaliter, non ex conſecutione, de vniuoco
efficiente prędicatum fuiſſe putabimus, non de vniuerſali: credo etiam neque de ambiguo, & quod per
fectiore modo continet effectum, ne propter imperfectius agat: fortè quae cum aliis cauſsis iunctum, non
proximè communicet actum. Eius munus exercetur perpetuò per inſtrumenta ambigua, lumen &
motum: ignis efficit calorem per alium calorem: ea ſunt inſtrumenta, non cauſſę. calor eſt cauſſa, quia
calor per ſeipſum efficit aliquid eius rationem intra ſe habens: at lumen & motus ſubſtantiam faciunt,
cuius rationem intra ſe continere non poſſunt, aliter accidens ſubſtantiæ principium foret. Agit etiam tan
gens, ſed non tangitur: mouet enim non contrà mouetur, quae alio quodam genere materię conſtat: reli
qua mouent & mouentur propter materiæ conſenſum. Necnon obiicit, adducit & abducit, aliorum
que natura ſemper vtitur: cętera per ſe agunt per propriam naturam accipientia conditiones & affe
ctiones, ex quibus actio conſequatur: proinde cùm moueat pro natura rerum mobilium, in eis verò ſit
aliqua rerum producendarum ratio; non habet vim in totum effectum, ſed in partem, niſi fortè vbi
ipſum generationem perficiat, quod euenit in illa, quę naſcuntur ex putri, quę cùm ſint extra naturę
ordinem, etiam perſuadent nos, vt illud ipſi ex natura eſſe credamus, quae ius habeat in partem effectus,
non in totum: tamen eius virtuti neutiquam denegemus etiam habere imperium in totum. hoc idem
planè eſt, ac ſi dicamus aliquorum ipſum eſſe pręcipuum proximumque. agens. Sed de primo efficien
te ſatis. Aſcendamus nunc ad primam omnium cauſſam, & quoad licet ſenſus veſtigia perſequenti,
& adhęrenti Peripateticis tanti numinis officia declaremus. Docent viri doctiſsimi quinque eſſe mu
nera primę cauſſę, ſiquidem ipſa ante omnia vires & facultatem agendi cauſsis ſecundis largiſsimè ſub
miniſtrat, prętereà tuetur eas, & quemadmodum largita eſt, quae ſint, ſic etiam protegit, & conſeruat: iun
git tertiò cauſſas ſecundas, vt agere poſsint, materię formam, & efficiens patienti applicans: tùm diri
git earum actiones ad finem deſtinatum, vt quanuis ignotus ſit, nullus tamen error in earum cadat actio
nes: poſtremò tanquam agens principale mouet inſtrumenta, non aliter àc ſcriptor manum calamum
que agitet, vt extaret. Sic igitur Deus dat agendi facultatem, tuetur, applicat, dirigit in finem, & reli
quis vtitur vt inſtrumentis. Eorum ratio talis eſt. In mouentib. quę aliis ſuperiorib. ſeruiunt, infe
rius non mouet, niſi à ſuperiore moueatur: eamque. Ariſtotelis fuiſſe ſententiam è plurib. locis, colligi
poteſt: apertiſsimè enim is aliquando teſtatus eſt, quod prius eſt, potiorem eſſe mouendi cauſſam, quàm
ea quæ ſunt ab ipſo. b Idem prætereà concludebat mouentia quæ cum quodam ordine mouent, infi
nita non eſſe: quandoquidem motio præcedentium ad extremum vſque perduci non poſſet.