1
gnitum eſt, atque formicis, quæ, ne pullulet ſemen, certam grani partem deuorant, in qua poſitum
eſt vitæ principium. quanquam pro perfectione plantarum magis minuſúe diſtinctum eſſe contingit.
Nam memini me legiſſe de palma & piſtacio in quibus mas & fœmina, loco & numero ſegre
gantur: in quibuſdam ſic minutum atque confuſum, vt quandoque fugiat ſenſum. Sed parem pro
ceſſum in re conſimili à natura expectare oportet. Ideoque. non eadem pars eſt ad numerum quę
mouet, & quæ mouetur. Ita vniuersè verum eſt illud pronunciatum quod in præſentia tracta
mus, & ſic à repugnantia philoſophi dicta defenduntur. Scire etiam conuenit non eſſe parem
proceſſum formarum ſenſilium, & earum quæ conſtituunt eſſentiam. Sunt enim ſenſilium ſpecies
ἐπικτέτως & acceſſoriè in ſubiecto, necnon à forma quadam primitiua pendent, quemadmodum
inſtrumenta, neque ex ipſis & ſubiecto fit vnum materialiter, vtita dicam. At forma hæc, qua de nunc
agimus; abſoluta eſt, & per ſe, & intrinſecùs hæret in ſubiecto, vt ex ipſis vnum per ſe fiat & ὑλι
κῶς .i. materialiter. itaque vis agendi noſtræ huic formæ iure optimo denegatur, quæ ſenſilium for
mis rectè conceditur. Neque illud obſtat, quae animus ſit animalis forma, ab eo tamen animal agitetur.
Nanque anima forma totius eſt per ſe, non partium, ſicut in animo carentibus ipſa natura: quapro
pter geminam rationem ſubit, efficientis .ſ. & formæ. ita vt quatenus forma, non moueat quidem,
ſed ſit etiam ipſa principium, veluti natura, per quod animal moueatur. Neque mouetur animal per ſe
totum primò, ſed vna pars cietur prius, ex illa poſtmodum cęteræ mouentur, & ſingulas vbi mouen
tur. (eſt enim & in animali partium motus à totius motu ſegregatus) ita diſponi oportet, vt interce
dat officium duarum partium organicarum, vt altera quaſi comprimat, altera verò comprimatur, quod
enim ſtat, comprimitur, quam fert, quod verò attollitur, extenditur ad id quod ſuſtinet pondus, ſi minus
ſeipſum mouere non poſſet. Hæc eſt expreſſa ſententia Philoſophi, quam ſi quis obſeruent, iterum
hîc non clamet? nec inſaniat audiendo Ariſtotelem. Ipſe his expoſitis hęc addit vniuersè. a Quare
nullum carens membris hoc moueri potest modo .i. intrinſecùs: non enim habet cum agentium, tum pa
tientium partium in ſe diſtinctionem, & tamen harum partium motus eſt imperfectus; quippe quae eas
à quodam primo mouente concitari oportet. Quamobrem perſpicis etiam, quanuis ſe mouentia ſint
imperfecta; qualia fingunt iſti elementa; nihilominus in parteis non ſola ratione, ſed etiam re di
ſtinctas eſſe patienda. Hæc ex ipſomet Ariſtotele collecta & exprompta, vides profectò quan
tum concinant, vt de illorum veritate dubitandum non ſit. Sed alia nunc exploremus.
gnitum eſt, atque formicis, quæ, ne pullulet ſemen, certam grani partem deuorant, in qua poſitum
eſt vitæ principium. quanquam pro perfectione plantarum magis minuſúe diſtinctum eſſe contingit.
Nam memini me legiſſe de palma & piſtacio in quibus mas & fœmina, loco & numero ſegre
gantur: in quibuſdam ſic minutum atque confuſum, vt quandoque fugiat ſenſum. Sed parem pro
ceſſum in re conſimili à natura expectare oportet. Ideoque. non eadem pars eſt ad numerum quę
mouet, & quæ mouetur. Ita vniuersè verum eſt illud pronunciatum quod in præſentia tracta
mus, & ſic à repugnantia philoſophi dicta defenduntur. Scire etiam conuenit non eſſe parem
proceſſum formarum ſenſilium, & earum quæ conſtituunt eſſentiam. Sunt enim ſenſilium ſpecies
ἐπικτέτως & acceſſoriè in ſubiecto, necnon à forma quadam primitiua pendent, quemadmodum
inſtrumenta, neque ex ipſis & ſubiecto fit vnum materialiter, vtita dicam. At forma hæc, qua de nunc
agimus; abſoluta eſt, & per ſe, & intrinſecùs hæret in ſubiecto, vt ex ipſis vnum per ſe fiat & ὑλι
κῶς .i. materialiter. itaque vis agendi noſtræ huic formæ iure optimo denegatur, quæ ſenſilium for
mis rectè conceditur. Neque illud obſtat, quae animus ſit animalis forma, ab eo tamen animal agitetur.
Nanque anima forma totius eſt per ſe, non partium, ſicut in animo carentibus ipſa natura: quapro
pter geminam rationem ſubit, efficientis .ſ. & formæ. ita vt quatenus forma, non moueat quidem,
ſed ſit etiam ipſa principium, veluti natura, per quod animal moueatur. Neque mouetur animal per ſe
totum primò, ſed vna pars cietur prius, ex illa poſtmodum cęteræ mouentur, & ſingulas vbi mouen
tur. (eſt enim & in animali partium motus à totius motu ſegregatus) ita diſponi oportet, vt interce
dat officium duarum partium organicarum, vt altera quaſi comprimat, altera verò comprimatur, quod
enim ſtat, comprimitur, quam fert, quod verò attollitur, extenditur ad id quod ſuſtinet pondus, ſi minus
ſeipſum mouere non poſſet. Hæc eſt expreſſa ſententia Philoſophi, quam ſi quis obſeruent, iterum
hîc non clamet? nec inſaniat audiendo Ariſtotelem. Ipſe his expoſitis hęc addit vniuersè. a Quare
nullum carens membris hoc moueri potest modo .i. intrinſecùs: non enim habet cum agentium, tum pa
tientium partium in ſe diſtinctionem, & tamen harum partium motus eſt imperfectus; quippe quae eas
à quodam primo mouente concitari oportet. Quamobrem perſpicis etiam, quanuis ſe mouentia ſint
imperfecta; qualia fingunt iſti elementa; nihilominus in parteis non ſola ratione, ſed etiam re di
ſtinctas eſſe patienda. Hæc ex ipſomet Ariſtotele collecta & exprompta, vides profectò quan
tum concinant, vt de illorum veritate dubitandum non ſit. Sed alia nunc exploremus.
F
G
a 3. Phyſ.
Tt. 16. 17.
Tt. 16. 17.
H
b 7. Met.
ad extre
mum.
ad extre
mum.
A
B
a 7. Phyſ.
T. 51.
T. 51.
C
b 9. Met.
T. 2.
T. 2.
c T. 58.
D
E
a 9. Met.
T 3.
T 3.
b 8. Met.
T. 31.
T. 31.
F
c 3. de cęl.
T. 28.
T. 28.
d 1. de or
tu an. c. 20.
tu an. c. 20.
G
H
A
B
a Lib. de
inceſ.
inceſ.
A natura materię, formęque. demonſtratur inanimum in parteis per ſe mouentem, ac mobilem
non ſecari. Cap. XLVI.
non ſecari. Cap. XLVI.
C
INGREDIAMVR & aliam viam, & ingenium cum formæ, tum item materiæ nunc explo
remus, atque ex earum vi de re propoſita iudicum in præſentia faciamus. Eſto. agat forma in mate
riam. quæ'nam hæc forma? quę item materia? prima certè materia non eſt: hæc enim nil eſt actu, ſed
omnia poteſtate duntaxat: itaque non agit, neque etiam mouetur. Secunda igitur. hæc item aut eiuſmodi, vt
aliqua tranſmutatione opus habeat ad id, vt expetitam formam conſequatur, aut eadem eſt cum forma
quae proximam, atque vltimam appellamus. Rurſus forma aut à materia ſègregata, aut in materia, eadenque.
aut communior & remotior, aut proxima, & per quae eſt res ipſa quæ mouetur. Quòd ſi quapiam
tranſmutatione materiæ fuerit opus}, iis munerib. non inſeruiet, quorum cauſſas nunc ipsum veſtigamus.
Etenim sunt hæc propria totius quod eſt per certam formam at certa forma & eſt in certa materia, &
per ſe vtitur certa, neque vtitur communi: niſi quatenus in vltima, hoc eſt, proxima forma ſuperiores,
formæ continentur, à quibus etiam propria ſua cuiuſque officia deſcendunt. Verbig. in equo præter eam for
mam, qua equus eſt, vt ab aliis omnib. ſit ſecretus; eſt item animus, qui ſibi cum cęteris brutis eſt com
munis, & vis alendi quæ complectitur etiam plantam: ab equi forma naſcuntur equi functiones, qua
tenus eſt equus, ſed in eo quoque sunt aliæ functiones ſibi cum reliquis animantib. plantiſque. commu
nes, & inſuper functiones naturales, vt in cęteris inanimis, leuitas & pondus pro elementorum do
minantium virib. Ob eandem cauſsam, quemadmodum certa & proxima materia cauſſa eſt certi motus
in compoſito; ſic etiam certa forma: veluti ſemen motu illo non agitatur quod viuenti conueniat, neque illo
ad viuentis motus efficiendos animus vtitur: licet ſemen ſit viuentis ipſius materia, quia proxima
non eſt; ſed corpus, quod iam organum factum eſt, viuentis motib. ancillatur: animuſque. in eo corpore ta
leis motus exercet; quin vtraque sunt principia proxima viuentis. Sic ad quęque obeunda munera, vtraque
principia quæ ſint proxima, requiruntur. Hoc aut poſito atque conceſſo, ſic concludamus argumentum.
Si mouens eſſet vltima forma, & materia proxima moueretur; idem ſeipum primò concitaret. Nihil aut
ſeipsum primò concitat. Forma igitur materia proximę non ſunt principia quae moueantur, aut moueant.
Aſſumptum ex 7. Phyſ. vt demonſtratum accipitur. Nam ſiquid ſeipsum mouet, id primò non efficit, ſed quam
conſtat è duab. partib. mouente .ſ. & mota. Quòd aut idem moueret ſeipsum primò & à ſeipſo moueretur
conſimiliter ex illo perſuadetur. quam materia proxima & forma proxima sunt idem: non eſt enim materia
proxima, niſi ſit vltima forma. Quare vltima forma in ratione materiæ proximæ continetur. Forma item
nil em aliud quae materiæ finis. Itaque proxima vltimaque. materia ſimiliter includitur in ratione proximę formę.
remus, atque ex earum vi de re propoſita iudicum in præſentia faciamus. Eſto. agat forma in mate
riam. quæ'nam hæc forma? quę item materia? prima certè materia non eſt: hæc enim nil eſt actu, ſed
omnia poteſtate duntaxat: itaque non agit, neque etiam mouetur. Secunda igitur. hæc item aut eiuſmodi, vt
aliqua tranſmutatione opus habeat ad id, vt expetitam formam conſequatur, aut eadem eſt cum forma
quae proximam, atque vltimam appellamus. Rurſus forma aut à materia ſègregata, aut in materia, eadenque.
aut communior & remotior, aut proxima, & per quae eſt res ipſa quæ mouetur. Quòd ſi quapiam
tranſmutatione materiæ fuerit opus}, iis munerib. non inſeruiet, quorum cauſſas nunc ipsum veſtigamus.
Etenim sunt hæc propria totius quod eſt per certam formam at certa forma & eſt in certa materia, &
per ſe vtitur certa, neque vtitur communi: niſi quatenus in vltima, hoc eſt, proxima forma ſuperiores,
formæ continentur, à quibus etiam propria ſua cuiuſque officia deſcendunt. Verbig. in equo præter eam for
mam, qua equus eſt, vt ab aliis omnib. ſit ſecretus; eſt item animus, qui ſibi cum cęteris brutis eſt com
munis, & vis alendi quæ complectitur etiam plantam: ab equi forma naſcuntur equi functiones, qua
tenus eſt equus, ſed in eo quoque sunt aliæ functiones ſibi cum reliquis animantib. plantiſque. commu
nes, & inſuper functiones naturales, vt in cęteris inanimis, leuitas & pondus pro elementorum do
minantium virib. Ob eandem cauſsam, quemadmodum certa & proxima materia cauſſa eſt certi motus
in compoſito; ſic etiam certa forma: veluti ſemen motu illo non agitatur quod viuenti conueniat, neque illo
ad viuentis motus efficiendos animus vtitur: licet ſemen ſit viuentis ipſius materia, quia proxima
non eſt; ſed corpus, quod iam organum factum eſt, viuentis motib. ancillatur: animuſque. in eo corpore ta
leis motus exercet; quin vtraque sunt principia proxima viuentis. Sic ad quęque obeunda munera, vtraque
principia quæ ſint proxima, requiruntur. Hoc aut poſito atque conceſſo, ſic concludamus argumentum.
Si mouens eſſet vltima forma, & materia proxima moueretur; idem ſeipum primò concitaret. Nihil aut
ſeipsum primò concitat. Forma igitur materia proximę non ſunt principia quae moueantur, aut moueant.
Aſſumptum ex 7. Phyſ. vt demonſtratum accipitur. Nam ſiquid ſeipsum mouet, id primò non efficit, ſed quam
conſtat è duab. partib. mouente .ſ. & mota. Quòd aut idem moueret ſeipsum primò & à ſeipſo moueretur
conſimiliter ex illo perſuadetur. quam materia proxima & forma proxima sunt idem: non eſt enim materia
proxima, niſi ſit vltima forma. Quare vltima forma in ratione materiæ proximæ continetur. Forma item
nil em aliud quae materiæ finis. Itaque proxima vltimaque. materia ſimiliter includitur in ratione proximę formę.