Buonamici, Francesco, De motu libri X

List of thumbnails

< >
341
341
342
342
343
343
344
344
345
345
346
346
347
347
348
348
349
349
350
350
< >
page |< < of 1055 > >|
    <archimedes>
      <text>
        <body>
          <chap>
            <p type="main">
              <s>
                <pb pagenum="327"/>
                <arrow.to.target n="marg2119"/>
                <lb/>
              docere, vnde primùm exiſtat efficiens; inde verò exiſtit, quae in illo ineſt actus, & ratio rei faciendę,
                <lb/>
              vt ratio ſubſtantiæ, ſi ſubſtantia producenda ſit, & qualitatis ratio, ſi qualitas, quam facit per for­
                <lb/>
              mam, nec ſine illa quicquam præſtare poteſt. </s>
              <s>Quare illud erit efficiens, quod in ſeipſo talem ha­
                <lb/>
              bet formam, ſiue actum:
                <expan abbr="itaq.">itaque</expan>
              actu homo è poteſtate hominem faciet, atque ita forma pars erit
                <lb/>
              efficientis. </s>
              <s>Sine igitur hoc, ſiue illo modo non erit natura de qua nunc agimus, ſed efficiens, vel
                <lb/>
              finis. </s>
              <s>Hoc animaduerſo, quod nos interpellare quoquomodo poterat, & vt verbo Ariſtotelis
                <lb/>
              vtar
                <foreign lang="grc">ἐνοκλεῖν</foreign>
              ; ad rem redeo. </s>
              <s>Omnis igitur actio fit per contactum. </s>
              <s>Proinde ſeparata ſint opor­
                <lb/>
              tet agens & patiens, nec inſita, vel etiam continua; niſi admodum impropriè, & abuſiuè. </s>
              <s>Neque
                <lb/>
              poteſtate ſolum eſſe ſumenda, ſed actu, teſtatur ea vox
                <foreign lang="grc">κεχώρισται</foreign>
              , quæ ſignificat actum, non
                <expan abbr="aũt">aut</expan>
                <lb/>
              facultatem. </s>
              <s>Quamobrem Ariſtotelicum effatum ſumit, &
                <expan abbr="cõtinet">continet</expan>
                <expan abbr="ſeparationẽ">ſeparationem</expan>
              actu iam
                <expan abbr="effectã">effectam</expan>
              .
                <lb/>
              </s>
              <s>Adde & exemplum ex ipſomet Ariſtotele
                <expan abbr="exceptũ">exceptum</expan>
              , quo nob. </s>
              <s>ponitur ante oculos eiuſmodi parti­
                <lb/>
              tionem eſſe
                <expan abbr="">iam</expan>
              actu. </s>
              <s>Idcircò reuertendum illò foret, vt diuiſio
                <expan abbr="partiũ">partium</expan>
              poteſtate adminiſtrata face­
                <lb/>
              ret
                <expan abbr="quidẽ">quidem</expan>
              motum, non
                <expan abbr="aũt">aut</expan>
              abſolueret. </s>
              <s>ob
                <expan abbr="eamq́">eamque</expan>
              . </s>
              <s>cauſſam opus eſſet altero principio, quod abſol­
                <lb/>
              uendi vim haberet, eſſet
                <expan abbr="aũt">aut</expan>
              extra rem quæ mouetur. </s>
              <s>Hoc autem
                <expan abbr="">quae</expan>
              rectè pronunciatum ſit, mox
                <lb/>
              intelligemus. </s>
              <s>Etenim à forma primùm eſt actio, vt illi volunt, cùm ipſa ſit entelechia, cuius
                <expan abbr="offi-ciũ">offi­
                  <lb/>
                cium</expan>
              propter ingenitam
                <expan abbr="perfectionẽ">perfectionem</expan>
              eſt vires ſuas in aliud explicare. </s>
              <s>At ſi ita mouetur
                <expan abbr="elementũ">elementum</expan>
              ,
                <lb/>
              à forma
                <expan abbr="quidẽ">quidem</expan>
              moueatur, ſed imperfectè; perfectè verò ab externo: magis ergo mouebit exter­
                <lb/>
                <arrow.to.target n="marg2120"/>
                <lb/>
              num. </s>
              <s>Iam
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              ſuprà
                <expan abbr="dictũ">dictum</expan>
              eſt id quod primò mouit, hoc eſt, quod ſine cęteris mouere
                <expan abbr="põt">potest</expan>
              , cętera
                <lb/>
              verò non ſine illo,
                <expan abbr="præſtantiorẽ">præſtantiorem</expan>
              eſſe cauſſam;
                <expan abbr="ideoq́">ideoque</expan>
              . </s>
              <s>elementum magis ab externo,
                <expan abbr="">quae</expan>
              à forma con­
                <lb/>
              citabitur. </s>
              <s>Neque potes eò te recipere, vt dicas immobilem eſſe formam;
                <expan abbr="itaq.">itaque</expan>
              non intercedere ta­
                <lb/>
              lem
                <expan abbr="ordinẽ">ordinem</expan>
              externi & interni, qualis eſt inter mouens
                <expan abbr="primũ">primum</expan>
              , & mouens quod ab alio mouetur.
                <lb/>
              </s>
              <s>Nam ſi talis ordo perſpicitur inter
                <expan abbr="animaliũ">animalium</expan>
              formas & externa, tanto magis inter mouens
                <expan abbr="exter-nũ">exter­
                  <lb/>
                num</expan>
              , atque
                <expan abbr="inanimorũ">inanimorum</expan>
              formas intercedet;
                <expan abbr="quãtò">quantò</expan>
              .ſ. </s>
              <s>horum forma minus eſt ſeparata
                <expan abbr="">quae</expan>
              anima quæ
                <lb/>
                <expan abbr="viuẽtium">viuentium</expan>
              forma eſt, & minus apta mouere: animantium verò principium ab externis immutari
                <lb/>
              docuit
                <expan abbr="">non</expan>
              ſemel Ariſtoteles,
                <emph type="sup"/>
              a
                <emph.end type="sup"/>
              & ibi pracipuè, vbi concluſit animalia caduca non eſſe propriè pri­
                <lb/>
                <arrow.to.target n="marg2121"/>
                <lb/>
              mò & per ſe mobilia:
                <expan abbr="quoniã">quoniam</expan>
              pars quæ mouet illa, non eſt prorſus immobilis:
                <expan abbr="ideoq́">ideoque</expan>
              . </s>
              <s>forma prin­
                <lb/>
              cipium item patibile quodammodo erit illius, in quo ineſt. </s>
              <s>Fortè dices, principium, quod mouet
                <lb/>
              in animali in illo ordine
                <expan abbr="cõtineri">contineri</expan>
              , quia ſeparatum ſit, & mouens
                <expan abbr="abſolutũ">abſolutum</expan>
              : id quod inanimorum
                <lb/>
              formæ non habent, ſunt
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              in
                <expan abbr="materiã">materiam</expan>
              magis immerſę. </s>
              <s>At non'ne vides hæc euertere iudicium Ari­
                <lb/>
              ſtotelis? </s>
              <s>Si
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              minus ſeparatæ ſunt, eò
                <expan abbr="quoq.">quoque</expan>
              minus vim efficiendi motus habebunt. </s>
              <s>ſiquidem ex
                <lb/>
              eo concludat Ariſtoteles in his non eſſe principium
                <expan abbr="mouẽs">mouens</expan>
              , quia ſeparari nequeant
                <expan abbr="eorũ">eorum</expan>
              partes.
                <lb/>
              </s>
              <s>
                <arrow.to.target n="marg2122"/>
                <lb/>
              Atque, vt
                <expan abbr="oĩno">omnino</expan>
              , ſi fieri
                <expan abbr="põt">potest</expan>
              , ex animis noſtris ille ſcrupulus extirpetur, & imminuatur hæc opinio
                <lb/>
              quæ
                <expan abbr="">iam</expan>
              latius ſerpit: nec quicquam minus ſuſpicemur, quàm inanimi formam in eo in quo ineſt,
                <lb/>
              eſſe principium, quod efficiat motum: aduertamus Ariſtotelem illud ipſum effatum & declarare
                <lb/>
              & confirmare
                <expan abbr="quoq.">quoque</expan>
              ratione
                <emph type="sup"/>
              b
                <emph.end type="sup"/>
                <expan abbr="nimirũ">nimirum</expan>
              ea quæ mouent & mouentur, actu diſiuncta eſſe oportere.
                <lb/>
              </s>
              <s>
                <arrow.to.target n="marg2123"/>
                <lb/>
              docet
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              eum primis, quid ſit agendi facultas, tum etiam patiendi,
                <expan abbr="atq.">atque</expan>
              perpetuò diffinit vtranque
                <lb/>
              per habitudinem ad aliud.
                <foreign lang="grc">ἄλλα</foreign>
              verò id intelligitur, quod eſt ſubſtantię diuerſę, quemadmodum
                <lb/>
                <expan abbr="ẽt">etiam</expan>
              liquet iis qui vel primis, vt dicitur labris deguſtauere Porphyrium, & Ariſtotelicam phraſim
                <lb/>
              longo progreſſu 1. Phyſ.
                <emph type="sup"/>
              c
                <emph.end type="sup"/>
              obſeruarunt,
                <expan abbr="planumq.">planumque</expan>
              eſt ob ea quæ hîc adſcribentur, aliud hoc loco
                <lb/>
                <arrow.to.target n="marg2124"/>
                <lb/>
              ſignificare id quod eſt ſubiecti diuerſi. </s>
              <s>Deinde monſtrat Ariſtoteles agendi facultatem neceſſariò
                <lb/>
              diuiſam eſſe à facultate patiendi; ex his autem concludit. </s>
              <s>Nullum congenitum, quatenus huiuſ­
                <lb/>
              modi, à ſeipſo pati poſſe. </s>
              <s>Pronunciatur ea concluſio, vt vides vniuersè: ducitur à diſtinctione
                <lb/>
              poteſtatem: infertur abſolutè. </s>
              <s>
                <expan abbr="Ideoq́">Ideoque</expan>
              . </s>
              <s>non modò ratione differentia debent capi agens &
                <expan abbr="patiẽs">patiens</expan>
              ,
                <lb/>
              verùm item ſubiecto. </s>
              <s>Nam dicas tu, ſatis eſſe, ſi agens & patiens ſint ſolùm ratione diſcrepantia,
                <lb/>
                <arrow.to.target n="marg2125"/>
                <lb/>
              quemadmodum ſunt materies & forma: dicas
                <expan abbr="etiã">etiam</expan>
              hæc ſe mouere non poſſe, niſi aliquid extrin­
                <lb/>
              ſecùs accedat:
                <expan abbr="eaq́">eaque</expan>
              . </s>
              <s>
                <expan abbr="rõne">ratione</expan>
              ſolùm ſe mouere
                <expan abbr="elementũ">elementum</expan>
              , quia contineat
                <expan abbr="vtrunq.">vtrunque</expan>
                <expan abbr="principiorũ">principiorum</expan>
              genus,
                <lb/>
              iam ſequetur,
                <expan abbr="quippiã">quippiam</expan>
                <expan abbr="congenitũ">congenitum</expan>
              , prout
                <expan abbr="hũi">huiuſmodi</expan>
              , à ſeipſo poſſe pati. </s>
              <s>Quia materies & forma ſunt con­
                <lb/>
              genita. </s>
              <s>Neque
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              ſunt vnum colla, vel glutine, vel continuatione, igitur
                <foreign lang="grc">ξυμφύα</foreign>
              vnum. </s>
              <s>Forma
                <lb/>
              & materia ſe
                <expan abbr="mouẽt">mouent</expan>
              , vbi
                <expan abbr="cõgenita">congenita</expan>
                <expan abbr="sũt">sunt</expan>
              . </s>
              <s>Aliquod ergo
                <expan abbr="congenitũ">congenitum</expan>
              patitur à ſeipſo. </s>
              <s>Sunt verò conge­
                <lb/>
              nita materies & forma in eo quod eſt ex
                <expan abbr="vtriſq.">vtriſque</expan>
                <expan abbr="conflatũ">conflatum</expan>
              . </s>
              <s>innaſcitur
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
              forma in materia, & ſimul
                <lb/>
              poteſtas materiæ terminatur, & forma exiſtit. </s>
              <s>& ſi in cęteris
                <expan abbr="cõgenitis">congenitis</expan>
              , quorum partes per ſeipſas
                <lb/>
                <expan abbr="quãtę">quantę</expan>
              ſunt, vt
                <expan abbr="trũcus">truncus</expan>
              , & ramus, vna
                <expan abbr="alterã">alteram</expan>
              mouere
                <expan abbr="">non</expan>
                <expan abbr="põt">potest</expan>
              : multò minus forma debet
                <expan abbr="cõcitare">concitare</expan>
                <expan abbr="ma-teriã">ma­
                  <lb/>
                teriam</expan>
              ; ſiquidem multò minus
                <expan abbr="ſeiũgitur">ſeiungitur</expan>
              forma à materia,
                <expan abbr="">quae</expan>
              pars quanti ab altera parte: poſſunt
                <expan abbr=".n.">enim</expan>
                <lb/>
              hę partes ſeorſum
                <expan abbr="cõſiſtere">conſiſtere</expan>
              &
                <expan abbr="occupãt">occupant</expan>
              loca diuerſa: forma
                <expan abbr="ſeipsã">ſeipsam</expan>
                <expan abbr="">non</expan>
              tuetur extra
                <expan abbr="materiã">materiam</expan>
              , &
                <expan abbr="eũdẽ">eundem</expan>
                <lb/>
                <expan abbr="locũ">locum</expan>
                <expan abbr="penit9">penitus</expan>
              occupat. </s>
              <s>Rurſus oppugnaret
                <expan abbr="ei9">eius</expan>
              dicti
                <expan abbr="">ratio</expan>
                <expan abbr="propoſitũ">propoſitum</expan>
                <expan abbr="illorũ">illorum</expan>
              . </s>
              <s>Quia probaturus Ariſtote­
                <lb/>
              les
                <expan abbr="nullũ">nullum</expan>
                <expan abbr="cõgenitũ">congenitum</expan>
                <expan abbr="quaten9">quatenus</expan>
                <expan abbr="hũi">huiuſmodi</expan>
              , in duo principia ſecari, videlicet
                <expan abbr="agẽs">agens</expan>
              &
                <expan abbr="patiẽs">patiens</expan>
              , ſic
                <expan abbr="argumẽtatus">argumentatus</expan>
                <expan abbr="">em</expan>
              .
                <lb/>
              </s>
              <s>Quoniam vnum, quatenus vnum in agens & patiens non ſecatur. </s>
              <s>Congenitum, prout tale, eſt
                <lb/>
              vnum. </s>
              <s>non ergo diuiditur in agens & patiens, quod ipſi defendere cupiunt. </s>
              <s>Cui ſanè rationi ſic
                <lb/>
              aſſentiendum puto, vt nihil
                <expan abbr="equidẽ">equidem</expan>
              irrefragabilius eſſe arbitres, quantunuis alij reclament, immo </s>
            </p>
          </chap>
        </body>
      </text>
    </archimedes>